Dancing Spiritello

BK-2024-22

Deze dansende, gevleugelde spiritello in een subtiel contrapposto balanceert op één voet op een kleine, meegegoten bol. Hij richt zich ophoog en houdt in zijn beide handen een stokje of tak, met blaadjes. Om zijn middel is een dubbel koord of windsel gebonden. Zijn houding is zorgvuldig gecomponeerd als een contrapposto. De attributen en kleding laten niet toe om hem te identificeren als Cupido; waarschijnlijk moet hij gezien worden als een dansende spiritello, en een afstammeling van de energieke knaapjes die geregeld worden gevonden op antieke sarcofagen. Het type werd door Donatello in de 15de eeuw in de Westerse kunst geherintroduceerd, o.a. op de cantoria voor de dom van Florence. Over het beeldje bevindt zich een dik en onregelmatig patroon van verdigris patina.

sculptor: Elias de Witte, Florence

c. 1567 - before c. 1750

bronze

height 18 cm

Deze inventie van de spiritello staat op naam van de Vlaams-Florentijnse beeldhouwer Elias de Witte (Brugge, vóór 1548- Florence, 11 mei 1574). De Witte, alias Elia Candido, was de zoon van een Brugse tapijtwever – Pieter de Witte - die in 1557 met zijn gezin uit Vlaanderen naar Florence verhuisde. In 1567 werd de jonge Elias voor het eerst vermeld op de ledenlijst van de Accademia del Disegno in Florence. De stijl van zijn werk is sterk verwant aan die van zijn landsman Giambologna en een opleiding in diens atelier wordt dan ook wel aangenomen. Vanwege zijn korte loopbaan – hij stierf een jaar nadat zijn hoofdwerk, de Boreas in de studiolo van Francesco de’ Medici in het Uffizi, was voltooid (1573) – is zijn oeuvre niet zeer omvangrijk. Behalve de Boreas kennen we nog vijf andere modellen van zijn hand, alle van opmerkelijk klein formaat; ze laten zien dat De Witte een zeer getalenteerd beeldhouwer was, met een origineel gevoel voor maniëristische houdingen. Dat De Witte verantwoordelijk was voor het model van deze dansende spiritello is algemeen geaccepteerd, vanwege de duidelijke stilistisch-compositorische verwantschap met de Boreas. Bovendien is er een directe relatie met twee knaapjes in gebrandschilderde glasramen in de Biblioteca Laurentiana (1568), die op naam staan van een andere fiammingo in Florence: Gualtieri d’Anversa. Hier flankeert het een Medici-wapen. Deze glasschilder was door Adriaan de Witte, de oom van Elias en kapelaan van de hertogelijke garde, naar Florence gehaald. Het lijkt er dus op dat deze uit Antwerpen afkomstige glasschilder een compositie van zijn landgenoot Elias de Witte heeft toegepast, mogelijk daartoe aangezet door diens oom Adriaan. Daarmee kan de inventie van het beeldje in of kort voor 1568 worden gedateerd, nog vrijwel aan het begin van De Witte’s korte carrière. Wanneer het model is gegoten is onduidelijk; het wijkt op onderdelen af van de vier andere bekende versies van dit model, door de afwezigheid van een lauwerkrans in het haar en de aanwezigheid van vleugeltjes en bladertakjes in de handen (V&A, Londen, inv. A109-1910; kunstmarkt Parijs, 1965; kunstmarkt Londen, 2018, Kasteel Laarne, België, 1967). Ook de schaarse kleding is anders dan bijvoorbeeld bij het exemplaar in het Victoria & Albert Museum. Nader onderzoek moet uitmaken wanneer zulke wijzigingen van het oorspronkelijke model werden doorgevoerd en of de hier voorgestelde RMO-versie inderdaad de oudste (want meest complete) is van de varianten. Vanwege de aanwezigheid van de dikke heldergroene corrosie van het brons, is de kwaliteit en detaillering van de afwerking moeilijk te bepalen. Die aanslag kan duiden op een langdurig verblijf in de grond, maar het is ook goed mogelijk dat het beeldje als een bewuste imitatie, pastiche of zelfs vervalsing van een Antiek Romeins brons of marmer is vervaardigd en daarom een kunstmatig antikiserend patina heeft gekregen. De groeiende markt van verzamelaars had de vraag naar (pseudo-)antieke beeldjes vanaf ca. 1500 flink aangewakkerd en daarmee ook de productie van vervalsingen en pastisches.De herkomst van het beeldje uit een bekende collectie van Romeins-Etruskische oudheden in Cortona, het museo Ridolfini-Corazzi, die in het midden van de 18de eeuw is gevormd en die en bloc voor het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden werd verworven in 1826, bevestigt dat het inderdaad lange tijd als een Romeins beeldje te boek stond.

Transfer Rijksmuseum van Oudheden

Public domain

...; Count Galeotto Ridolfini (1690-1769), Cortona, c. 1750-79; his grandson Galeotto Anton Maria Ridolfini Corazzi, placed in the Museo Ridolfini-Corazzi, Cortona, -1826; from which purchased by Colonel J.E. Humbert for the Rijksmuseum van Oudheden, Leiden, July 1826 (inv. no. co71, as 'Roman, 600-100 BCE'); transferred to the Rijksmuseum, 2024

To refer to this object, please use the following persistent URL:

https://id.rijksmuseum.nl/200862295