Allegorie op het Tolerantie edict (1781): eerste versie

• Allegorie op het Tolerantie edict (1781): eerste versie
• Das Bild der Duldung

RP-P-2024-592

De complexe allegorische voorstelling eert het Tolerantie edict (1781) van keizer Jozef II waarmee een grote mate van godsdienstvrijheid werd toegekend aan Protestantse inwoners van het Habsburgse rijk. En tevens het edict waarmee in 1782 enigermate van godsdienstvrijheid werd verleend aan Joden. In het midden is de personificatie van de Waarheid van het Geloof voorgesteld, met haar hand op het Boek des Levens, geflankeerd door De Wet met de brandende vlam van het Vernuft en vertegenwoordigers van Protestantse denominaties (links). Aan haar voeten zit de gevleugelde personificatie van de Tolerantie, spelend op een lier. Daarboven trekt de verpersoonlijking van de Tijd met hulp van een putto hangend aan een koord een voorhang omhoog en onthult zo de halfnaakte personificatie van de Verlichting. Zij wordt begeleid en bijgelicht door een genius – in deze proefdruk zijn beide figuren alleen nog aangeduid in omtreklijnen. Links is een slapende halfnaakte vrouw voorgesteld, zij verbeeldt de klassieke oudheid. De dansende faunen achter haar verschijnen in haar droom. Zij wordt uit haar slaap gewekt door kinderen die zijn onderwezen in de nieuwe leer. In de achtergrond worden de aanvallen van de demonische figuren van de Tweedracht en de Nacht, verwijzend naar de duistere tijd van de Middeleeuwen, verijdeld door een geharnaste krijger (de Macht). Rechtsvoor zit een andere krijgsman, die eveneens de Macht verbeeldt, met naast hem een boer (de Gehoorzaamheid) en boerin (Waakzaamheid). Achter hen is een groep mannen voorgesteld met baarden, getooid met tulbanden en andere hoofddeksels, waaronder ook een Zwarte man. Verschillende van hen zijn geïnspireerd op de geëtste tronies van Rembrandt en Jan Lievens. Zij verbeelden de verre volkeren, die de werking en zegegingen van de Tolerantie met bewondering aanschouwen. Bovenstaande uitleg wordt gegeven in het onderschrift van de tweede versie van de prent.

• printmaker: Franz Anton Maulbertsch, Vienna
• inspirator: Rembrandt van Rijn

c. 1785

ets en droge naald; proefdruk

height 474 mm x width 495 mm

De eerste versie van deze complexe ets bleef onvoltooid en is alleen bekend in enkele proefdrukken van de eerste en tweede staat (Albertina, Sammelband ÖK/Maulberstch, fol. 10-12). De onderhavige afdruk is een tweede staat. Een tweede versie werd wel voltooid. Deze is spiegelbeeldig aan de eerste en is meer uitgewerkt en afgewogen, maar is daardoor ook minder expressief en experimenteel. Deze versie werd dankzij bemiddeling van de kunstenaar Jakob Matthias Schmutzer in 1785 uitgegeven door de Weense kunsthandelaar Franz Xaver Stöckl. Een uitvoerig onderschrift identificeert de verschillende personificaties. Nadere uitleg hierover geeft een brief van Jacob Schmutzer. De groep mannen met tulbanden verbeeldt volgens hem de vier religies in het Habsburgse rijk: het Katholicisme, het Protestantisme, het Jodendom en de Islam. Na het Tolerantie edict (1781) waarmee de Protestanten een grote mate van godsdienstvrijheid verkregen, werd in 1782 Joden toegestaan hun religie uit te oefenen.

Purchased with the support of the F.G. Waller-Fonds

purchase 2024-08-06

Public domain

• Nicolaas Teeuwisse, Selected Works, Berlin 2024, p. 31-32.
• Tomás Valesi, ‘Franz Anton Maulbertsch, Jakob Matthias Schmutzer and the Allegory on the Edict of Toleration’, Print Quarterly 39, (2022), nr. 3, p. 269 ff.
• Nicolaas Teeuwisse, Ausgewählte Werke – Selected Works Tefaf 2024, nr. 17.

To refer to this object, please use the following persistent URL:

https://id.rijksmuseum.nl/200875335