Teruggave
Onvrijwillig bezitsverlies
Wanneer er sprake is van onvrijwillig bezitsverlies, kunnen voorwerpen aan de eerdere eigenaren teruggegeven worden. Dit wordt restitutie genoemd. De Nederlandse staat heeft sinds 2022 vaste procedures voor restitutieverzoeken. In 2023 werden de eerste objecten met een koloniale context teruggegeven, waaronder 6 wapens uit het Rijksmuseum aan Sri Lanka.
Staatsbezit
De voorwerpen in de collectie van het Rijksmuseum zijn niet het eigendom van het museum zelf, maar van de Nederlandse staat. Het museum is slechts de beheerder. Daarom liggen beslissingen over teruggave niet bij het museum, maar bij de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen. Het museum is wel verantwoordelijk voor het herkomstonderzoek naar deze koloniale objecten. Bij voorkeur doen we dit onderzoek in nauwe samenwerking met de herkomstlanden om zo de kennis rondom de historisch en culturele context en de overdrachten tussen eigenaren en verzamelingen bij elkaar te brengen.
Een nieuw beleid
In 2022 ging de Tweede Kamer akkoord met de nieuwe Beleidsvisie collecties uit een koloniale context. Hierin worden de nieuwe procedures vastgelegd. Een herkomstland kan een restitutieverzoek indienen. De onafhankelijke Commissie Koloniale Collecties vraagt aan de musea een herkomstrapportage te maken. Op basis hiervan geeft deze commissie een advies aan de minister over mogelijke restitutie. Als er sprake is van onvrijwillig bezitsverlies, wordt het object onvoorwaardelijk teruggegeven aan het herkomstland.
Zes objecten terug naar Sri Lanka
Na bestudering van de herkomstonderzoeken gaf de Commissie Koloniale Collecties in 2023 het advies om zes objecten uit de collectie van het Rijksmuseum terug te geven aan Sri Lanka. De minister volgde dit advies op en nog voor het eind van het jaar kon het Sri Lankaanse publiek de zes objecten bekijken in het Nationaal Museum van Colombo. Een rijk versierd kanon, een gouden sabel, een zilveren sabel, een dolk en twee geweren keerden na ruim tweeënhalve eeuw weer terug naar Sri Lanka. Het was de eerste restitutie uit de collectie van het Rijksmuseum met een koloniale context.
Oorlogsbuit uit Kandy
De zes wapens hebben een vergelijkbare herkomst. Alle werden door Nederlandse troepen buitgemaakt tijdens de oorlog tegen het koninkrijk Kandy in 1765. Nederlanders wisten de stad te veroveren en plunderden de koninklijke paleizen en tempels. Een deel van deze oorlogsbuit belandde in het kabinet van stadhouder Willem V en via het Koninklijk kabinet van Zeldzaamheden, uiteindelijk in het Rijksmuseum.
Het kanon van Lewke
Het meest in het oog springende object was een rijkversierd kanonnetje. Het kanon is van Nederlandse makelij en werd eind zeventiende naar Sri Lanka verscheept. Daar werd het door Lewke Dissawe in 1745-46 versierd met prachtige decoraties in goud, zilver en robijnen en vervolgens geschonken aan de koning van Kandy. Na de plundering van de stad in 1765 viel het kanon in handen van de Nederlandse gouverneur Van Eck. Eenmaal in Nederland werd de Sri Lankaanse herkomst van het kanon vergeten en stond het lang bekend als het kanon van Michiel de Ruyter. Sinds 2023 is het in Colombo weer te bewonderen onder de naam Lewke’s canon.
