Bert Natter
Schrijver, winnaar Libris Literatuurprijs 2026
Aan een vriend liet ik het terrein van de zorginstelling zien waar onze jongste dochter op termijn zal gaan wonen. Mijn vriend vroeg zich af: ‘Kun je hier ook terecht als je normaal bent?’
Ik begreep zijn verzuchting. Het schijnbaar zorgeloze leven in een vriendelijke gemeenschap in het bos heeft iets aantrekkelijks. Anders dan in de ‘normale’ wereld loopt hier niemand gebogen over zijn telefoon rond, groeten mensen elkaar, lijken honger en oorlog niet te bestaan en kan iedereen zichzelf zijn. Een beperking wordt alleen aan de andere kant van het hek als een probleem gezien.
Als samenleving zijn we ver gekomen sinds we deze twee ‘razende gekken’ vastketenden, opsloten en tentoonstelden in het Dolhuys. Waren het niet vooral de ketens die hen ‘krankzinnig’ maakten?
De ketens zijn nu minder strak, maar nog altijd zetten we een hek om bepaalde mensen heen.
Aysegül Karaca
Actrice, film-/theatermaker en inclusie conservator en ambassadeur van het Bartiméus Fonds
Dit krachtige beeld door Xaveri representeert de worsteling van deze mannen met hun lichaam of geest. Deze vorm van representatie is veel voorkomend en vaak heel direct. Toch hoor ik zelden over kunstenaars met een beperking. Theaters en musea zijn voor mij plekken van vrijheid, waar verhalen zonder voorwaarden mogen bestaan.
Waarom kijken we bij de één naar talent en bij de ander eerst naar de beperking? Echte inclusie ontstaat niet uit medelijden, maar uit ontmoeting. Hoe vaker we diverse mensen en perspectieven zien, hoe minder verschillen ons definiëren. Ik maak kunst niet met mijn ogen, maar met mijn hart. Daarom pleit ik voor een kunstenlandschap waarin kunstenaars met een beperking niet aan de zijlijn staan, maar vanzelfsprekend deel uitmaken van de hoofdprogrammering. Niet de beperking verdient de aandacht, maar de mens. Dit is de kracht van de kunst.
Frits Scholten
sr. Conservator Beeldhouwkunst en professor aan de Universiteit van Amsterdam
Pieter Xaveri was 23 jaar oud toen hij zich als student mathematica inschreef aan de Academie (universiteit) in Leiden in 1670. Drie jaar later overleed hij. Of Pieter in die laatste levensjaren de Leidse collegezalen ooit bezocht is twijfelachtig; hij was in Antwerpen opgeleid als beeldhouwer, en waarschijnlijker had hij zich in Leiden alleen ingeschreven om studentenprivileges te genieten, zoals vrijstelling van accijns op drank.
In zijn onderhoud voorzag hij met het maken van raak geboetseerde, amusante terracotta beeldjes, die onder de Leidse elite gretig aftrek vonden. Xaveri had een voorliefde voor personages uit de marge van de samenleving: bedelaars, straatmuzikanten, narren, of ‘sotten’ zoals dit groepje van Twee Krankzinnigen . De zittende figuur is waarschijnlijk manisch, terwijl de liggende lijdt aan gek-makende melancholie. De tegenstelling van beide geestesaandoeningen werkte Xaveri uit in de compositie met een verticale en horizontale figuur.
