00:00:03Janine Abbring: Van een god met de kop van een olifant tot mechanische slurven die je zegenen in Indiase tempels. Olifanten spelen tot op de dag van vandaag een belangrijke rol in Azië. Al honderden jaren worden ze afgebeeld door kunstenaars. Hoor er alles over in deze podcast. Mijn naam is Janine Abbring en dit is 'In het Rijksmuseum'. De podcast van het Rijksmuseum, waarin we bijzondere verhalen vertellen over voorwerpen en hun makers. Deze aflevering gaat over olifanten in Azië en wat je daarover terug kunt vinden in de collectie van het Rijksmuseum. Ik ga in gesprek met Anna Ślączka, conservator Zuid-Aziatische kunst. Maar voor we beginnen: wil je weten hoe de kunstwerken die we bespreken eruit zien? Ga dan naar rijksmuseum.nl/podcast.

00:00:49Janine Abbring: Anna, olifanten horen bij Azië zoals koeien bij Nederland. Dat idee. Ik snap dat Azië een breed begrip is. Net zoals je niet 'Afrika' kunt zeggen. Dat slaat nergens op. Azië bestaat uit zoveel landen, culturen en religies. Als we in het algemeen kijken, wat is dan de rol van de olifant in Azië? Wat is zijn imago?

00:01:15Anna Ślączka: Het is geen makkelijke vraag om simpel te beantwoorden. Azië is heel groot en wat geldt voor India geldt waarschijnlijk niet voor Japan of Indonesië. Over het algemeen zijn olifanten belangrijk voor Azië. Ze worden gezien als symbolen van royalty, pracht en praal en de wijsheid. Ze worden vaak genoemd in religieuze geschriften van het hindoeïsme en boeddhisme, de twee grote religies met hun oorsprong in Azië. Om deze redenen worden ze vaak afgebeeld in kunst.

00:01:51Janine Abbring: Als ze worden afgebeeld in Aziatische kunst en je ernaar kijkt, waar kom je ze dan zoal tegen?

00:01:58Anna Ślączka: Je hebt illustraties van allerlei mythologische verhalen. Zeker het verhaal van de koningin Maya, de moeder van de historische Boeddha Shakyamuni. Daar is een verhaal over. Zij werd 's nachts in een droom bezocht door een witte olifant. Daarna werd ze zwanger van de Boeddha. Er is nog een ander verhaal. Een Jataki is een verhaal van vorige levens van de historische Boeddha. Daarin werd de Boeddha zelf geboren als een witte olifant. Dit soort verhalen komt vaak voor in de kunst. Vooral in sculpturen, maar ook in schilderkunst.

00:02:37Janine Abbring: Het is een heilig dier dus?

00:02:40Anna Ślączka: Ja, zeker.

00:02:41Janine Abbring: Ook in de geschiedenis. In processies bijvoorbeeld en in tempels.

00:02:48Anna Ślączka: Ja, olifanten worden tot de dag van vandaag in Zuid-Azië, in Sri Lanka en India, vooral gebruikt tijdens religieuze processies. In Sri Lanka heb je een bekende reliek van de Boeddha. Die wordt één keer per jaar in een processie door de stad gedragen, op de rug van een olifant.

00:03:09Janine Abbring: Wat voor reliek is het?

00:03:10Anna Ślączka: Het is een tand van de Boeddha.

00:03:14Janine Abbring: Dat is heel bekend. Volgens de overlevering is het een tand van de Boeddha. Die wordt dan op de rug van een olifant gedragen?

00:03:21Anna Ślączka: Ja. Hij wordt in een mooie reliekhouder met juwelen en van alles rond de stad gedragen. Ik denk één keer per jaar, maar ik heb het helaas nooit mogen zien. Ik heb er wel foto's en films van gezien. In het verleden waren het hof en de koningen vaak in bezit van olifanten. De olifant is een royal symbool. Volgens oude Indiase geschriften moet een koning die ambitie heeft om een wereldheerser te worden zeven juwelen bezitten. Een van de zeven juwelen is een olifant, dus een koning moet een olifant hebben.

00:04:00Janine Abbring: Het is ook een statussymbool.

00:04:02Anna Ślączka: Ja, absoluut.

00:04:03Janine Abbring: Een heilig dier dus. In sommige religies in het verleden een statussymbool voor vorsten. Op dit moment worden olifanten nog steeds misbruikt.

00:04:20Anna Ślączka: Ja, helaas. In veel delen van Azië worden olifanten nog steeds misbruikt. Het is een goed woord. De olifant is uiteindelijk een wild dier en hoort niet tussen de mensen. Vooral in Zuid-India zie je olifanten nog steeds vaak in tempels. Ze zegenen dan de bezoekers, de gelovigen, met hun slurf. Je geeft een muntje en dan zegent de olifant jou op het hoofd met de slurf.

00:04:46Anna Ślączka: Het schouderklopje van de olifant.

00:04:48Anna Ślączka: Zoiets. Ze staan daar de hele dag vast geketend in de tempel, of vastgemaakt aan een pilaar. Dat is niet fijn voor ze. Ze worden ook in vele delen van Azië gebruikt voor toeristenritjes. In Thailand bijvoorbeeld, maar ook in andere delen. Dat is slecht voor ze. De olifant heeft een vrij fragiele rug die niet gebouwd is om mensen of last te dragen.

00:05:14Janine Abbring: Of om toeristen heen en weer te zeulen.

00:05:16Anna Ślączka: Inderdaad. Gelukkig verandert dat steeds meer dankzij de toeristen die daar wat aan doen. Als er geen vraag is, is er minder aanbod. Het is leuk dat in Zuid-India, vooral in Kerala, tegenwoordig vaak mechanische olifanten worden gebruikt in tempels. Die zegenen mensen ook met hun slurf. Ik weet niet waar ze van zijn gemaakt.

00:05:43Janine Abbring: Een robotolifant. Een soort Efteling-olifant.

00:05:46Anna Ślączka: Inderdaad, een levensgrote robotolifant. Dat zie je steeds meer.

00:05:52Janine Abbring: Mensen worden gezegend door een robotolifant?

00:05:56Anna Ślączka: Ja, inderdaad. Door een robotslurf van een robotolifant.

00:06:00Janine Abbring: Heb je dat wel eens gezien?

00:06:01Anna Ślączka: Ik heb het één keer gezien. Ze zijn nog niet overal, maar je ziet ze steeds meer. Dat is een goede ontwikkeling.

00:06:09Janine Abbring: Zeker voor de olifant.

00:06:11Anna Ślączka: Absoluut.

00:06:15Janine Abbring: We kunnen nog uren praten over het fenomeen olifant, maar we gaan het in deze podcast ook hebben over olifanten in de kunstgeschiedenis. Ze komen vaak voor in religieuze of heilige geschriften. In het dagelijkse leven speelden olifanten ook een belangrijke rol. Je wilt een werk bespreken uit het begin van de achttiende eeuw. Olifanten zijn niet gemaakt om een last te dragen, maar het is van iemand die op de rug van een olifant zit. Ik had al een afbeelding gezien, maar is het een tekening of een schilderij? Wat is het precies?

00:06:46Anna Ślączka: We noemen dat miniatuurschilderingen. Ze zijn gemaakt op papier met opaque waterverf, dus een soort gouache. Dat is een westers begrip, dus dat gebruiken we niet zo vaak voor Indiase kunst. Daar lijkt het op.

00:07:01Anna Ślączka: Hoe heet het werk?

00:07:03Anna Ślączka: 'Amar Singh II op een neushoornjacht'.

00:07:07Janine Abbring: Jaagt hij op een neushoorn? Laten we eerst omschrijven wat we zien.

00:07:16Anna Ślączka: Amar Singh II is een Maharana, een koning van meewarigheid.

00:07:21Janine Abbring: Hij heeft een baard. Wat heeft hij op zijn hoofd?

00:07:23Anna Ślączka: Een soort tulband. Dat is typisch voor die periode. Hij zit bovenop de olifant. Olifanten werden ook tijdens de jacht gebruikt, want het was veilig om hoog bovenop zo'n olifant te zitten. Daar had je goed zicht op alles. Voor de olifant ligt een dier. Dat zou volgens de titel een neushoorn voor moeten stellen, maar het lijkt meer op een koe met een hoorn.

00:07:49Janine Abbring: Ik dacht dat het aan mij lag, maar het lijkt inderdaad op een os met een hoorn.

00:07:53Anna Ślączka: Dat komt omdat neushoorns in de tijd dat het werk werd gemaakt, de achttiende eeuw, nogal zeldzaam waren in India. De schilder heeft waarschijnlijk nooit een neushoorn van dichtbij gezien, dus hij maakte er iets van.

00:08:10Janine Abbring: Wat grappig. Het is een vrije interpretatie van een neushoorn.

00:08:14Anna Ślączka: Ik ben bang van wel. Het gebeurt vaker. Ik heb andere schilderingen met een Indiase neushoorn gezien. Die leken ook niet helemaal op een neushoorn.

00:08:24Janine Abbring: Wat grappig. We hebben Amar Singh die bovenop de olifant zit, maar er is nog een mannetje te zien.

00:08:38Anna Ślączka: Dat lijkt op een helper, een soort mahout. Het is waarschijnlijk iemand die voor de olifant zorgt en meegaat op de rug.

00:08:49Janine Abbring: Waarvoor is dit gemaakt? Weten we dat?

00:08:51Anna Ślączka: Dit soort miniatuurschilderingen werden meestal gemaakt voor het vermaak binnen het paleis. Ze werden niet aan de muur gehangen zoals we dat nu soms in een museum doen. Ze werden in albums gehouden en vaak in series gemaakt. Ze werden in kleine kring bekeken.

00:09:12Janine Abbring: Het is bijna een soort cartoon. Daar doet het een beetje aan denken. Het lijkt een grappig tafereel. Aan de andere kant kunnen olifanten gevaarlijk zijn.

00:09:25Anna Ślączka: Zeker. Het zijn grote en wilde beesten. Zelfs getrainde olifanten konden helemaal gek worden. Een mannetjesolifant in de bronsttijd bijvoorbeeld. In must zoals het heet. Die konden moeilijk te bedwingen zijn. Dat gebeurde regelmatig. Ik heb recent gelezen dat een olifant werd gebruikt tijdens een religieuze processie in Rajasthan en gek werd. Dat was twee jaar geleden, dus dit soort taferelen gebeuren nog steeds. Ze werden vaak afgebeeld op schilderijen, omdat het zo spectaculair is.

00:10:10Janine Abbring: Het Rijksmuseum heeft een kunstwerk waarop zo'n voorval staat van een olifant die gek wordt. We hebben hem hier voor ons liggen. Is het ook zo'n gouache?

00:10:22Anna Ślączka: Ja, inderdaad. We zien hier een olifant die niet zo blij is om te zijn waar hij is. We moeten ze tellen, maar er zijn veertien mannen die proberen hem in bedwang te houden.

00:10:38Janine Abbring: Het is geschilderd op een gele achtergrond. De olifant is grijsblauw. Hij is geketend aan zijn poten, maar mensen proberen hem ook met prikstokken in bedwang te houden. Wanneer is dit gemaakt?

00:10:54Anna Ślączka: Het is gemaakt tussen 1725 en 1745. De eerste helft van de achttiende eeuw.

00:11:03Janine Abbring: Zeg je olifant dan zeg je ivoor. Geen onbekend materiaal in de kunstgeschiedenis.

00:11:09Anna Ślączka: Dat klopt. Ivoor werd al voor onze jaartelling gebruikt en bewerkt in Azië. Er werden luxe voorwerpen van gemaakt, zoals kistjes, kannen en soms zelfs meubelen.

00:11:23Janine Abbring: Je maakt ivoor van die slagtanden van de olifant. Daarvoor moet je hem eerst stropen. Dat zijn dan kleine meubeltjes.

00:11:33Anna Ślączka: Grote meubels werden bekleed met ivoor. Die zijn niet zo veel bewaard.

00:11:37Janine Abbring: Ingelegd.

00:11:38Anna Ślączka: Inderdaad. Er zijn niet veel volledige meubelen van ivoor bewaard gebleven, maar er zijn nog steeds een aantal. In een paleis in India bijvoorbeeld. Je vind ze in sommige musea. We vinden ook onderdelen van meubels. We weten dat dit soort objecten bestonden in het verleden.

00:11:59Janine Abbring: Ja, want er is nu een verbod op ivoorhandel.

00:12:02Anna Ślączka: Inderdaad. Religieuze beeldjes, vooral van de Boeddha, werden ook gemaakt van ivoor. In India ligt het wat controversiëler binnen het hindoeïsme. Er zijn afbeeldingen van hindoegoden in ivoor uit de zestiende eeuw bewaard gebleven. Van Krishna bijvoorbeeld. Tegenwoordig wordt het gezien als no-no, omdat het een dierlijk materiaal is waarvoor je het dier moet doden.

00:12:35Janine Abbring: Dat lijkt me niet het goede karma.

00:12:36Anna Ślączka: Nee, dat lijkt me slecht. Ik hoorde van vrienden uit India die nog van die antieke ivoren beeldjes hebben van de goden dat ze niet worden gebruikt op een thuisaltaar. Ze worden niet aanbeden, maar meer als decoratie gebruikt.

00:12:55Janine Abbring: Er kleeft inmiddels negativiteit aan.

00:12:58Anna Ślączka: Ja, dat denk ik wel.

00:12:59Janine Abbring: Er zitten voorwerpen van ivoor in de collectie van het Rijksmuseum, want het is een kunstcollectie. Een paneeltje met een voorstelling erop bijvoorbeeld. Het is een ivoren paneeltje. Wij hebben alleen de afbeelding voor ons liggen. Hoe groot is het in het echt?

00:13:16Anna Ślączka: Het is klein, 5 centimeter hoog en 12 centimeter breed. Ongeveer even groot als je hand.

00:13:24Janine Abbring: Wat is het voor voorstelling?

00:13:26Anna Ślączka: Het is mooi bewerkt. We zien twee hindoegoden. Links zit de god van de liefde, Kama. Hij zit op een dier, een Makara.

00:13:37Janine Abbring: Het lijkt een draakachtig hoofd en een vogelachtig lijf.

00:13:41Anna Ślączka: Een Makara is een waterdier, een soort krokodil. Hier lijkt het meer op een draak. In deze regio, in het zuiden van India, kan de rest het lichaam van een vogel hebben.

00:13:56Anna Ślączka: Kama is een god. Ik zie dat hij zijn handen in een mudra heeft. Dat weet ik uit de yoga. Hij houdt zijn wijsvinger tegen zijn duim aan met zijn rechterhand. Ik zie een hoofddeksel. Het is een mannelijk figuur. Dat is om mensen die alleen luisteren en de afbeelding niet zien een beeld te geven.

00:14:15Anna Ślączka: Het is een mannelijk figuur en hij houdt een bijzondere boog vast. Die is gemaakt van suikerriet. In zijn rechterhand houdt hij een bloem vast. Die gebruikt hij als een pijl. Dat zijn typische attributen van Kama.

00:14:33Janine Abbring: Van de god van de liefde. Wie zien we rechts?

00:14:37Anna Ślączka: Zijn echtgenote, de godin Rati. Ze zit op een gans. Dat is haar rijdier. Elke hindoegod heeft een dier waarop hij of zij zich verplaatst.

00:14:48Janine Abbring: Zij koos voor de gans?

00:14:49Anna Ślączka: Ja.

00:14:50Janine Abbring: Had zo'n paneeltje als dit een functie? Is het een versierobject? Hing het aan een muur?

00:14:57Anna Ślączka: Het kan onderdeel zijn van een kistje. Erwaren veel kistjes bekleed met ivoor. Ze werden gemaakt voor de lokale markt, maar ook voor export. Voor buitenlandse handelaren, dus ook Nederlanders. In dit geval is het voor de lokale markt gemaakt. Dit soort kistjes werd vaak versierd met hindoegoden, terwijl kistjes voor de export andere motieven hadden. Bloemmotieven et cetera.

00:15:26Janine Abbring: Dat was meer decoratief en dit heeft een religieuze functie.

00:15:31Anna Ślączka: Het kon bijvoorbeeld een huwelijksgeschenk zijn, omdat je hier de god van de liefde hebt.

00:15:37Janine Abbring: Er is één voorwerp van ivoor te zien, waarvan ik nooit had gedacht dat je dat van ivoor zou kunnen maken, namelijk een slaapmat. Het klinkt mij in de oren alsof je een hoofdkussen maakt van marmer. Hoe maak je een slaapmat van ivoor?

00:15:57Anna Ślączka: Men kon dat alleen maken in het zuiden van China, in Guangzhou. De meeste werden gemaakt in de zeventiende en achttiende eeuw. Hoewel de techniek al sinds de Han-periodes bekend was, werd het in de zeventiende en achttiende eeuw geperfectioneerd. Toen werden de meeste van dit soort matten gemaakt.

00:16:18Janine Abbring: Is het echt bedoeld om op te slapen?

00:16:22Anna Ślączka: Ja. Blijkbaar was het lekker koel in de zomer. Het was lekker om daarop te slapen.

00:16:26Janine Abbring: We hebben een voorbeeld liggen, een plaatje van zo'n slaapmat. Het ziet eruit als een rechthoekig matrasje. Hoe groot en dun is het?

00:16:37Anna Ślączka: Het is heel dun en vrij groot. Het is meer dan 2 meter lang en 130 centimeter breed. Het is gemaakt van hele dunne streepjes ivoor. Om zo'n mat te maken, moest men het ivoor eerst weken in een speciale medicinale oplossing.

00:16:57Janine Abbring: Om het zacht te maken.

00:16:58Anna Ślączka: Ja. Als het zacht werd, kon het gewoven worden. Net als textiel. Het lijkt meer op textiel dan op marmer. Je kan het zelfs oprollen. Het is vrij flexibel.

00:17:11Janine Abbring: Dat heb je niet geprobeerd, hoop ik.

00:17:12Anna Ślączka: Nee. Tegenwoordig doen we dat niet, maar dat kan wel.

00:17:18Janine Abbring: Het is ongelooflijk dat je een materiaal als ivoor hebt, of een slagtand van zo'n olifant, en bedenkt dat je dat uiteindelijk als weefmateriaal kunt gebruiken.

00:17:32Anna Ślączka: Ja, het is inderdaad heel bijzonder. Er zijn maar vijf of zes van dit soort slaapmatten bewaard gebleven in de wereld. Een daarvan is in het Rijksmuseum. Dat is erg bijzonder. Omdat er zoveel materiaal gebruikt moest worden om dit soort matten te maken, werd het in de achttiende eeuw zelfs door de Chinese keizer verboden om dit soort matten te maken. Hij noemde dat verspilling van het materiaal.

00:18:02Janine Abbring: Hoeveel olifanten zijn er nodig voor zo'n mat?

00:18:04Anna Ślączka: Helaas heel veel.

00:18:08Janine Abbring: Het is heel verdrietig. Eén stenen beeld is permanent te zien in het Aziatische paviljoen. Een man met een olifantenhoofd. Een god, neem ik aan. Wat is het verhaal daarachter?

00:18:26Anna Ślączka: Olifanten spelen een belangrijke rol in religieuze geschriften, ook in het hindoeïsme. Het bestaan van een god met een olifantenhoofd is een overblijsel daarvan. Dat is Ganesha. Het is een van de meest bekende en geliefde hindoegoden. Hij wordt aangeroepen wanneer men een nieuwe onderneming wil starten. Bijvoorbeeld wanneer men een nieuwe zaak of winkel wil openen of wanneer men op reis gaat. Hij wordt ook aangeroepen door studenten, want hij kan helpen om te slagen bij een tentamen. Heel nuttig.

00:19:09Janine Abbring: Hij kan je pad vrijmaken en zorgen dat hindernissen die mogelijk voor je liggen verdwijnen.

00:19:17Anna Ślączka: Precies. Vandaar dat hij heel populair is.

00:19:19Janine Abbring: Je ziet die afbeelding vaker, bij Thaise restaurants.

00:19:27Anna Ślączka: Jazeker. Thaise en Indiase restaurants en in Indonesië. Dit beeld komt uit Indonesië, niet uit India. Ook daar was het hindoeïsme.

00:19:38Janine Abbring: Hoe komt Ganesha aan zijn olifantenhoofd?

00:19:44Anna Ślączka: Zoals vaak in het hindoeïsme is er niet één versie van het verhaal, maar een aantal. Een van de versies die iedereen in India kent, is dat Ganesha werd gecreëerd door de godin Parvati, echtgenote van de god Shiva. Op een dag ging Shiva weg, omdat Parvati graag wilde baden. Ze maakte een mannetje, Ganesha, en plaatste hem bij de ingang van haar vertrekken. Ze zei dat hij niemand naar binnen mocht laten.

00:20:19Janine Abbring: Een soort bewaker?

00:20:22Anna Ślączka: Ja. Shiva kwam terug en wist niet wie dat was. Hij dacht dat het een indringer was en zo werd Ganesha onthoofd. Parvati was helemaal van slag en uiteindelijk is er een compromis bereikt. Ganesha werd weer tot leven gewekt door Shiva en hij kreeg het hoofd van het eerste dier dat Shiva tegenkwam. Dat was een olifant.

00:20:52Janine Abbring: Als hij een huismus tegen was gekomen, had hij nu een vogelhoofdje gehad.

00:20:56Anna Ślączka: Ik denk het wel. Blijkbaar waren er veel olifanten in de buurt.

00:21:05Janine Abbring: Als mensen dit soort objecten en kunst zien, wat hoop je dan dat ze ervan opsteken? Of wat voor gevoel ze ervan krijgen?

00:21:12Anna Ślączka: Dit soort beelden wordt nog steeds gebruikt in tempels. Dit beeld komt uit Indonesië. Het wordt niet meer in Indonesië gebruikt, maar zeker wel in India. Het is nog steeds een levende religie. Het feit dat er zoveel beelden van Ganesha werden en nog steeds worden gemaakt, laat zien dat olifanten heel belangrijk waren en zijn in Azië.

00:21:39Janine Abbring: Nog steeds.

00:21:42Anna Ślączka: Inderdaad. Er is nog steeds een groot festival voor Ganesha, Ganesh Chaturthi. In India is de geboortedag van Ganesha zelfs een nationale feestdag.

00:21:51Janine Abbring: Dat is een vrije dag?

00:21:52Anna Ślączka: Ja, het leeft nog steeds.

00:21:56Janine Abbring: In dat opzicht is Ganesha nog springlevend.

00:21:58Anna Ślączka: Inderdaad. Het beeld staat op de bovenverdieping van het Aziatisch paviljoen. Het staat daar permanent en kan altijd bezocht worden als men een probleem heeft bij iets.

00:22:12Janine Abbring: Als mensen een examen hebben of een nieuwe startup willen beginnen, is het slim om naar het Rijksmuseum te gaan en naar Ganesha te lopen. Je weet nooit of het helpt. Heb je het zelf wel eens gedaan? Heb je hem zelf wel eens om hulp gevraagd?

00:22:27Anna Ślączka: Ik doe het regelmatig, niet één keer. Alle beetjes helpen, dus waarom niet?

00:22:38Janine Abbring: Baat het niet, dan schaadt het niet. Tot zover deze aflevering van 'In het Rijksmuseum'. In de volgende aflevering hoor je over hulphonden in het werk van Rembrandt. Mocht je een vraag hebben, stuur dan een audiobericht naar podcast@rijksmuseum.nl of laat een comment achter. Vergeet niet om je te abonneren op deze podcast.