FAKE!
Vroege fotocollages en fotomontages van het Rijksmuseum
Publicatiedatum: 17 december 2025 - 10:27
Vrijwel direct na de uitvinding van de fotografie gaan mensen beelden bewerken, soms met schaar en lijm en soms door de techniek slim te gebruiken. De tentoonstelling FAKE! Vroege fotocollages en fotomontages laat met meer dan 50 historische voorbeelden uit eigen collectie zien hoe fotomanipulatie zich vanaf het ontstaan van de fotografie tot aan de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde en welke motieven daaraan ten grondslag lagen. De tentoonstelling is te zien van 6 februari tot en met 25 mei 2026 in de fotogalerij van het Rijksmuseum.
Veel fotocollages en fotomontages laten onmogelijke, absurde of humoristische scènes zien, die niemand zal hebben verward met de werkelijkheid, maar ook toen al was de grens tussen echt en nep, geloofwaardig en ongeloofwaardig soms moeilijk te zien.
Hans Rooseboom, conservator fotografie
Knippen en plakken
De tentoonstelling bestrijkt de periode 1860-1940, toen volop de mogelijkheden verkend werden van het knippen en plakken met foto’s. Daarnaast werd ook geëxperimenteerd met de techniek. Een truc die al heel snel na de uitvinding van de fotografie populair werd is om dezelfde persoon twee keer in één foto af te beelden. Bij de opname werd eerst één helft van de plaat belicht. Dan verplaatste de persoon zich, nam een andere houding aan, en werd de andere helft van de plaat belicht. Meestal gaat het om onschuldige beeldgrapjes die uitsluitend dienden ter vermaak, maar de tentoonstelling laat ook zien dat het soms het bittere ernst was.
Politieke protesten
Overdrijving, humor en ongerijmde combinaties van beelden speelden ook in politieke protesten een grote rol. De bekendste maker van politieke fotomontages is John Heartfield (pseudoniem van Helmut Herzfeld, 1891-1968) die de nazibeweging van Hitler bestreed. Hiervan zijn meerdere voorbeelden van in de tentoonstelling te zien.
De fotografiecollectie van het Rijksmuseum is dankzij de genereuze steun van partners, particuliere en institutionele begunstigers tot stand gekomen.
Downloads
De grootste maiskolf ooit, W.H. Martin (fotograaf), The North American Post Card Co. (uitgever), 1908. Aankoop 2018
Auto met vier personen zwevend boven Mulberry Bend Park, New York, Theodor Eismann (uitgever), vóór 1908. Aankoop 2025
Man en vrouw met koffers en drie babies zwevend boven Hamburg, P. Michaelis (Berlijn, uitgever), ca. 1900-1910.
Mimikry (Joseph Goebbels vermomt Hitler als Karl Marx om de arbeiders te paaien), Arbeiter-Illustrierte-Zeitung (A-I-Z), 19 april 1934, John Heartfield, pseudoniem voor Helmut Herzfeld (1891-1968), 1934. Aankoop 2025