Wie kijkt mij aan? Willem van Oranje

00:00:05 Janine Abbring: Aan de fascinatie voor Willem van Oranje lijkt geen einde te komen. Er zijn een kersverse musical, een vuistdikke biografie en een tentoonstelling in Breda. Wie was onze Wilhelmus van Oranje alweer? Waarom was hij zo belangrijk? In deze aflevering gaan we met zevenmijlslaarzen door zijn sensationele leven. Hoe zit het met de beeldvorming rondom Willem? Is hij echt de held die mensen in hem zien? Mijn naam is Janine Abbring en dit is 'In het Rijksmuseum'. De podcast van het Rijksmuseum, waarin we bijzondere verhalen vertellen over voorwerpen en hun makers. Deze podcastserie gaat over portretten. Wie zijn al die mensen die je aankijken als je door het museum loopt? Wie kijkt mij aan? Deze keer het heldendom van Willem van Oranje met conservator Geschiedenis Stephanie Archangel.

00:00:54 Janine Abbring: Maar voor we beginnen: wil je weten hoe het portret dat we bespreken eruit ziet? Kijk op je scherm of ga naar rijksmuseum.nl/podcast.

Goed, we weten wie ons aankijkt. Dit is onze Willem. Dat lijkt me duidelijk. Wie heeft hem geschilderd?

00:01:13 Stephanie Archangel: Adriaen Thomasz Key, een Antwerpse portretschilder.

00:01:19 Janine Abbring: Antwerps?

00:01:20 Stephanie Archangel: Bekend als een calvinistische schilder. Heel veel befaamde personen en edellieden in die tijd hebben een portret bij hem laten maken. Zo ook onze Willem van Oranje.

00:01:33 Janine Abbring: Willem de Zwijger, stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht, leider van de opstand tegen de Spaanse machthebbers. Ik las dat hij 46 was ten tijde van dit portret?

00:01:41 Stephanie Archangel: Klopt.

00:01:43 Janine Abbring: Over die Spaanse machthebbers gaan we het nog hebben, want daar weet jij alles van. Eerst nog even over het schilderij van Adriaen Key?

00:01:52 Stephanie Archangel: Ja.

00:01:53 Janine Abbring: Geschreven als K-E-Y?

00:01:56 Stephanie Archangel: Ja.

00:01:57 Janine Abbring: Dit is het bekendste portret van Willem van Oranje. Het is heel veel gebruikt op bankbiljetten, munten, postzegels en beeldhouwwerken. Het is niet het enige portret.

00:02:06 Stephanie Archangel: Nee. Sterker nog, er bestaan vier. Vorig jaar is er eentje opgedoken bij een Brits veilinghuis. Dat is nu te zien in Breda in de tentoonstelling 'De Nassaus van Breda'.

00:02:22 Janine Abbring: Er is een nieuw portret opgedoken?

00:02:24 Stephanie Archangel: Het is een beetje een kunstsensatie. Die duiken nog altijd op. Men kon wel meteen zien dat het Willem van Oranje was, want we hebben drie andere. Een in het Mauritshuis, één in Thyssen-Bornemisza en een in het Rijksmuseum. Er werd wel gedacht dat het waarschijnlijk afkomstig was van een leerling van Key.

00:02:45 Janine Abbring: Dat is altijd een beetje de vraag.

00:02:48 Stephanie Archangel: Precies. Uit nader onderzoek blijkt het toch echt van de hand van Key zelf te zijn. Je moet bedenken dat als je vier keer hetzelfde doet, je hand telkens vier keer anders is. Het is een mooi portret van Willem van Oranje in een soort primetime-leeftijd.

00:03:08 Janine Abbring: Dit portret dat wij voor ons hebben liggen. Jij noemt 46 primetime?

00:03:13 Stephanie Archangel: Ja, omdat hij vijf jaar later vermoord wordt. Dat is iets wat hij op dit moment nog niet weet.

00:03:23 Janine Abbring: Kun je het werk omschrijven?

00:03:26 Stephanie Archangel: Ja. Van boven naar beneden. Hij heeft een kalotje op zijn hoofd.

00:03:32 Janine Abbring: Wat is een kalotje? Het is een dophoedje.

00:03:36 Stephanie Archangel: Ja, een soort baseball cap, zonder de cap. Kan ik dat zo zeggen?

00:03:39 Janine Abbring: Dat is heel goed omschreven. Een plukje haar eronderuit.

00:03:42 Stephanie Archangel: Ja. De vergrijzing begint.

00:03:47 Janine Abbring: Ik zie inhammen.

00:03:48 Stephanie Archangel: Hij heeft een mooi baardje, een beetje goudbruin-grijs. De volwassenheid komt langzaam binnen, maar hij is nog een gezonde man. Ik durf geen jongen meer te zeggen, maar dat mag wel.

00:04:06 Janine Abbring: Een grote linnen kraag?

00:04:10 Stephanie Archangel: Een batisten plooikraag met een bontgevoerde mantel.

00:04:14 Janine Abbring: Ja, het is bont wat eronder zit.

00:04:16 Stephanie Archangel: Dat zie je nog onder de plooikraag uitkomen, dubbel op elkaar. Hij heeft zijn mantel versierd met goudgalon.

00:04:25 Janine Abbring: Een soort goudkleurig stiksel. Dit is Willem van Oranje. Zeker weten de beroemdste Oranje. Met hem is het allemaal begonnen.

00:04:35 Janine Abbring: Klopt.

00:04:36 Janine Abbring: Het is een grote vraag, maar hoe zat het alweer? Willem van Oranje, alias Willem de Zwijger, alias Willem de Eerste.

00:04:42 Stephanie Archangel: Om te beginnen heeft René van Stipriaan in 2021 een biografie over hem geschreven van 900 pagina's.

00:04:54 Janine Abbring: Een vuist dik.

00:04:54 Stephanie Archangel: Ja, twee vuisten zelfs.

00:04:56 Janine Abbring: Jij zet nu twee vuisten op elkaar.

00:04:57 Stephanie Archangel: Er is zóveel te vertellen over zijn periode. Willem van Oranje daarbinnen en wat er in die periode allemaal niet gebeurde. Het is tachtig jaar oorlog. Willem van Oranje zit daar tussenin en leidt de opstand.

00:05:16 Janine Abbring: De opstand tegen wie? Tegen wat?

00:05:19 Stephanie Archangel: Wacht, we doen één stapje terug.

00:05:21 Janine Abbring: Oké.

00:05:22 Stephanie Archangel: Nederland zoals we dat nu kennen, is niet wat het ooit is geweest. Karel de Vijfde is op dat moment de soevereine heerser van heel veel plekken, maar ook van de Noordelijke Nederlanden.

00:05:37 Janine Abbring: Nederland, België, Spanje, Frankrijk, veel gebieden.

00:05:39 Stephanie Archangel: Zeventien gewesten. Allemaal autonome staatjes met hun eigen privileges en rechten. Die worden door Karel de Vijfde tot één centrale bestuurlijke macht geduwd, zoveel mogelijk bij elkaar. Die centralisatie zorgt voor ongelooflijk veel verschuiving. Aan de ene kant komt er centralisatie en meer belasting. Tegelijkertijd is Karel de Vijfde ook nog ontzettend katholiek. Hij zegt dat het katholicisme overal moet heersen waar hij heerst. Er komt dus een invoering van het katholicisme, ook in de Nederlanden.

00:06:26 Janine Abbring: Ja, maar het woord 'calvinistisch' heb je al laten vallen in dit gesprek. In Nederland is er een soort tweestrijd aan de gang.

00:06:34 Stephanie Archangel: Er is een tweestrijd met geloof. Karel de Vijfde wil het katholicisme overal invoeren. Dat staat mensen in de Nederlanden tegen. Men is hier iets meer calvinistisch, protestants. Zij komen in opstand tegen de invoering van het katholicisme.

00:06:55 Janine Abbring: De beeldenstorm kan ik me uit de geschiedenislessen herinneren, omdat het zo beeldend is.

00:07:01 Stephanie Archangel: Onder andere.

00:07:02 Janine Abbring: Dat zet dan een aantal dingen in beweging. Wat was Willems rol daarin?

00:07:07 Stephanie Archangel: Van die hele Tachtigjarige Oorlog is er in die zin geen consensus over wanneer het precies begonnen is. Wat zijn precies de redenen geweest? Je kunt er alleen maar 900 pagina's over schrijven en dan kan je die nuance aanhouden.

00:07:26 Janine Abbring: Ja, maar in een podcast van 20 minuten wordt het lastig.

00:07:29 Stephanie Archangel: Willem van Oranje, geboren in 1533 in Dillenburg, Duitsland. Hij erft op zijn elfde Orange. Dat is een prinsendom van zijn neef.

00:07:43 Janine Abbring: Vandaar dat hij 'van Duitschen bloed' is?

00:07:45 Stephanie Archangel: Precies. Hij wordt dus prins van Oranje. Hij is vanaf dat moment een van de grootste edellieden van de Nederlanden. Hij is het lieverdje van de op dat moment heersende Karel de Vijfde. Dat is heel normaal. De edellieden groeiden op aan het hof. Hij wordt zelfs opperbevelhebber van het leger. Hij is protestants.

00:08:17 Janine Abbring: Karel de Vijfde is katholiek.

00:08:20 Stephanie Archangel: Hij wordt dus katholiek gedoopt in die tijd. Karel de Vijfde neemt afstand van de troon en stelt zijn zoon Filips de Tweede op. Hij gaat regeren met iets hardere hand dan zijn vader. Onze Willem wordt stadhouder van Utrecht, Zeeland en Holland.

00:08:41 Janine Abbring: Mensen denken vaak dat een stadhouder een soort burgemeester van een stad is. Stad staat voor de Duitse term 'statt', dus 'in plaats van'.

00:08:50 Stephanie Archangel: Ja, een plaatsvervanger.

00:08:51 Janine Abbring: Een plaatsvervangende baas.

00:08:53 Stephanie Archangel: Als ik het heel ongenuanceerd mag zeggen, is het de taak om te doen wat de heerser zegt. Zorgen dat er orde heerst in de plekken die onder jouw naam staan.

00:09:04 Janine Abbring: Onder de vlag van de heersende heerser.

00:09:06 Stephanie Archangel: Ja, op dat moment dus Filips de Tweede.

00:09:08 Janine Abbring: Doet Willem wat Filips de Tweede voor ogen heeft?

00:09:13 Stephanie Archangel: Ja, tot een bepaald moment. Hij vindt dat een heerser niet mag bepalen welke religie zijn burgers navolgen. Hij vindt dat te ver gaan.

00:09:27 Janine Abbring: Godsdienstvrijheid vindt hij belangrijk?

00:09:29 Stephanie Archangel: Heel erg belangrijk. Van alle godsdiensten. Niet alleen het calvinisme, maar ook het katholicisme. Hij gaat daar de strijd aan en moet op een gegeven moment vluchten. Hij gaat terug naar Dillenburg.

00:09:47 Janine Abbring: Naar Duitsland.

00:09:48 Stephanie Archangel: Ja. Hij vindt dat je als heerser niet mag bepalen wat voor religie je burgers erop na houden. Hij is niet de enige. Er zijn een aantal edellieden die dat ook vinden. Zij worden op den duur onthoofd. Dat is het moment waarop hij bedenkt dat het handig is als hij vlucht.

00:10:13 Janine Abbring: Het wordt hem wat te heet onder de voeten.

00:10:15 Stephanie Archangel: Ja.

00:10:16 Janine Abbring: Het is goed om te benoemen dat Nederland toen niet echt Nederland was. Het waren meerdere gewesten en autonome staatjes. Het was Nederland, België en Luxemburg?

00:10:29 Stephanie Archangel: Ja, en een deel van het Noorden van Frankrijk.

00:10:31 Janine Abbring: Die vrome, katholieke Filips de Tweede kreeg onder andere Spanje en Nederland toebedeeld.

00:10:38 Stephanie Archangel: Ja, hij wordt koning van Spanje en heerser van de Nederlanden.

00:10:43 Janine Abbring: Ik vermoed dat we nu zo'n beetje in het begin van de Tachtigjarige Oorlog zitten?

00:10:49 Stephanie Archangel: Ja, klopt. Een oorlog die tot op de dag van vandaag wordt gezien als een die Willem van Oranje geleid heeft. In ieder geval het begin. Tachtig jaar oorlog is tachtig jaar. Dan moet je bedenken dat je bijna drie generaties verder bent. Hij maakt het niet af.

00:11:09 Stephanie Archangel: Ongelofelijk.

00:11:09 Stephanie Archangel: Hij had dat ook niet kunnen doen. Hij is zo'n beetje de personificatie van de opstand.

00:11:22 Janine Abbring: We zitten aan het begin van die Tachtigjarige Oorlog. Filips de Tweede. Willem is het niet helemaal met hem eens, met name op het gebied van die godsdienstvrijheid. Zijn medestanders in die strijd worden onthoofd. Hij wil letterlijk en figuurlijk zijn kop niet verliezen en gaat terug naar Duitsland. Verliest hij dan zijn stadhouderschap?

00:11:39 Stephanie Archangel: Ja, hij verliest alles. Hij verliest ook het land dat hij hier had. Hij is alles in één klap kwijt.

00:11:48 Janine Abbring: En dan?

00:11:50 Stephanie Archangel: Hij gaat terugvechten. Dat is bijzonder. Hij laat het er niet bij zitten. Waar de opstand daarvoor altijd een beetje door historici wordt beschreven als een conflict, begint dan ineens een soort militaire slacht. Het is van conflict naar militaire ingreep geleid door Willem.

00:12:15 Janine Abbring: Filips de Tweede zet een prijs op zijn hoofd, toch?

00:12:19 Stephanie Archangel: Ja. Je moet je bedenken dat hij alles kwijt is, ook zijn zoon.

00:12:23 Janine Abbring: Hoezo?

00:12:23 Stephanie Archangel: Hij vlucht en tegelijkertijd wordt zijn oudste zoon ontvoerd en opgevoed aan het Spaanse hof. Hij wordt daar katholiek opgevoed. Hij is gegijzeld. Willem ziet zijn zoon nooit meer.

00:12:42 Janine Abbring: Wat een groot offer om te brengen.

00:12:44 Stephanie Archangel: Ja, dat lijkt me wel. We kijken heel vaak naar Willem van Oranje en naar alles wat hij heeft gedaan.

00:12:53 Janine Abbring: Zijn grootste daden.

00:12:55 Stephanie Archangel: Ja, meer de historische momenten. Stel dat we vanuit de persoon naar hem zouden kijken. Dan lijkt het mij iemand die héél veel heeft opgegeven. Hij is niet alleen zijn zoon kwijt, maar er staat een prijs op zijn hoofd. En 25.000 kronen was heel veel geld toentertijd. Dat betekent dat als iemand jou vermoordt, hij steenrijk wordt.

00:13:26 Janine Abbring: Iemand doet op een gegeven moment een poging.

00:13:28 Stephanie Archangel: Twee keer.

00:13:31 Stephanie Archangel: Twee keer?

00:13:32 Stephanie Archangel: Ja, twee pogingen. Dat houdt in dat je vanaf dat moment alles en iedereen wantrouwt. Je leeft nooit meer in rust.

00:13:39 Janine Abbring: Nee, je kijkt altijd achterom.

00:13:40 Stephanie Archangel: Ja. Hij zit aan een diner in Antwerpen in 1582. Daar wordt hij door zijn nek geschoten. De kogel komt er aan de linkerkant van zijn wang weer uit.

00:13:54 Janine Abbring: Hij wordt geraakt door een kogel. Die gaat er in bij zijn nek en komt er bij zijn wang weer uit?

00:13:59 Stephanie Archangel: Ja, dat klopt. Dat is een eerste aanslag.

00:14:00 Janine Abbring: Die overleeft hij.

00:14:03 Stephanie Archangel: Ja. Twee jaar later is het wel raak.

00:14:05 Janine Abbring: Dit was ook raak, maar twee jaar later legt hij het loodje.

00:14:09 Stephanie Archangel: Ja. Hij is in Prinsenhof in Delft. Hij komt van de trap naar beneden gelopen en wordt geraakt door een Franse katholieke fanaticus. Er is geen slechtere manier om dood te gaan dan door de hand van de vijand. Zo voelt het in ieder geval. Drie keer geschoten en geraakt in zijn maag, longen en ribben. Die drie kogels gaan door hem heen. Die inslagen zijn tot op de dag van vandaag te zien in het museum.

00:14:43 Janine Abbring: In de muur daar?

00:14:45 Stephanie Archangel: Ja.

00:14:45 Janine Abbring: Dat is dé bekende Balthasar Gerards-aanslag op Willem van Oranje.

00:14:50 Stephanie Archangel: Precies. Het is echt gebeurd. Het historische bewijs daarvan is letterlijk nog aanwezig. Toen ik dit las bedacht ik op een gegeven moment dat een scenarioschrijver bijna jaloers zou zijn op iemand die dit bedacht heeft.

00:15:12 Janine Abbring: Het is te ongeloofwaardig, toch?

00:15:14 Stephanie Archangel: Ja. Het kan niet, maar dit is zijn leven.

00:15:16 Janine Abbring: Werd hij hierdoor een soort martelaar? Was hij populair bij het hele volk?

00:15:23 Stephanie Archangel: Goede vraag. Het is heel dubbel. Hij staat in die tijd bekend als onpeilbaar, met heel veel tegenstrijdigheden.

00:15:34 Janine Abbring: Wordt hij daarom Willem de Zwijger genoemd?

00:15:36 Stephanie Archangel: Nee. Hij werd Willem de Zwijger genoemd omdat hij heel strategisch en diplomatiek was.

00:15:42 Janine Abbring: Weten te zwijgen op het juiste moment.

00:15:45 Stephanie Archangel: Ja. Op zijn 22e wordt hij als jonge man al tot opperbevelhebber benoemd, terwijl er andere edellieden waren die ouder waren en meer ervaring hadden. Hij komt op die plek, omdat hij zichzelf daar weet te brengen.

00:16:07 Janine Abbring: Echt een diplomatiek talent.

00:16:09 Stephanie Archangel: Een enorm diplomatiek talent. Als je een promotie krijgt binnen je werk, lijkt het me het ergste dat je daarna met de collega's met wie gestreden hebt, moet dealen. Hij deed dat uitstekend.

00:16:24 Janine Abbring: Dat kon hij goed. Terug naar zijn populariteit, want daar hadden we het over. Was hij door de bank genomen populair?

00:16:32 Stephanie Archangel: Ja en nee. Dat is heel tegenstrijdig. Hij vecht voor vrijheid van geloof. Dat is bijna een te idealistisch idee, helemaal in die tijd. De samenleving wordt volledig gereguleerd door religie en kerk. De katholieken zagen in hem een opstandeling, een leider van ketters en geuzen. Zij zagen in hem een man die leidt, maar die calvinisten leidt die alsmaar fundamentalistischer en extremistischer worden. Op een gegeven moment komt er langzamerhand een verbod op het katholicisme. Het tij keert dus weer. Tegelijkertijd vonden de calvinisten dat hij voor hen vocht, maar niet anti-katholiek was. Katholieken mochten ook vrij zijn.

00:17:32 Janine Abbring: Wat grappig dat polarisatie - heel logisch - toen al een ding was. Dat je moest kiezen. In welk kamp zit je? Hij wilde beide kampen verdedigen. Daardoor had hij vijanden in beide kampen.

00:17:44 Stephanie Archangel: Je hebt ook nog mensen die zich afvroegen waar hij het voor deed. Ging het wel echt om godsdienstvrijheid? Was het om zijn eer of zijn familie? Was hij een edelman die heel veel verloor en dat allemaal terug wilde hebben? Was het dus heel egoïstisch?

00:18:01 Janine Abbring: Wat denk jij?

00:18:02 Stephanie Archangel: Geen idee. Hoe meer ik over hem lees, hoe complexer en moeilijker het wordt.

00:18:13 Janine Abbring: Hoe meer je over hem leest, hoe groter het enigma Willem van Oranje voor jou wordt?

00:18:17 Stephanie Archangel: Ja.

00:18:20 Janine Abbring: Hij is doorboord met drie kogels. Die zitten daar nog in de muur in Delft. Er is een grafmonument in de Nieuwe Kerk in Delft. Dat krijgt hij niet meteen.

00:18:34 Stephanie Archangel: Nee, pas dertig jaar later. Waarschijnlijk omdat er geen geld was. Dertig jaar later wordt de opdracht gegeven aan Hendrik Keizer. Het duurt heel lang voordat het wordt gebouwd. Er is dus een moment geweest waarop werd gedacht dat deze man, Willem van Oranje, een eerbaar graf moest hebben. We kunnen hem niet zomaar ergens plaatsen. Dat krijgt hij dus.

00:19:04 Janine Abbring: Niet ergens met een klein kruisje.

00:19:05 Stephanie Archangel: Ben je daar wel eens geweest?

00:19:08 Janine Abbring: Nee.

00:19:09 Stephanie Archangel: Het is niet niks. Het is een enorm monument. Dat was in zijn tijd ook bekend. We hebben één schilderij dat ik niet altijd heel goed begrepen heb, maar nu wel. Het is een schilderij van Dirck van Delen, waarop je een familie ziet voor het graf van Willem. Het is een soort bedevaart. Mensen gingen daar naartoe. Deze familie heeft een schilderij laten maken van hun aanwezigheid voor het graf.

00:19:49 Janine Abbring: Zoals mensen naar Lourdes gaan. Jij zei dat je het eerst niet snapte en nu wel.

00:19:55 Stephanie Archangel: Omdat ik nu beter begrijp dat dit een zeventiende-eeuwse foto is. Zo moet je het zien. Mensen zijn daar heen gegaan, hebben hun best gedaan. Ze willen thuis vertellen wat ze hebben gezien. Wat doe je? Je maakt een foto, anno nu.

00:20:14 Janine Abbring: Normaal zouden ze een selfie hebben gemaakt. Kijk waar we zijn. Zoals mensen dat doen bij het graf van Jim Morrison. Dat is een hele slechte vergelijking, maar een vergelijking.

00:20:24 Stephanie Archangel: Ze hebben het moment dat ze daar staan laten vereeuwigen. Zo laten vereeuwigen dat het bij ons in het Rijksmuseum hangt. Daar kun je zien hoe deze mensen in de zeventiende eeuw naar het graf van Willem van Oranje zijn gaan kijken. Dat is toch geweldig?

00:20:52 Janine Abbring: Was hij een beetje zoals de royals nu zijn? Heel veel mensen zijn heel erg geïnteresseerd in het persoonlijke leven van Willem-Alexander en Máxima en hun dochters. Verzin het maar.

00:21:07 Stephanie Archangel: Royal truth.

00:21:07 Janine Abbring: Werd er over hem veel geroddeld?

00:21:11 Stephanie Archangel: Ja. Willem is bijvoorbeeld vier keer getrouwd en heeft zestien kinderen.

00:21:20 Janine Abbring: Vier keer vier?

00:21:22 Stephanie Archangel: Nee. Hij trouwt voornamelijk met hofdames, omdat hij daarmee politiek, economisch en op basis van grondgebied groter werd. Dat had hij nodig, want hij was heel veel kwijt.

00:21:41 Janine Abbring: Een relatief opportunistisch liefdesleven.

00:21:44 Stephanie Archangel: Ja. Iets wat in die periode heel normaal was, was een economische transactie. We zeggen dat het nu veranderd is. De Habsburgers trouwen intern om het allemaal in de familie te houden. Dat is zo erg dat het compleet misgaat. Met de Habsburgse kin bijvoorbeeld.

00:22:03 Janine Abbring: Er was een huwelijkschandaal, toch?

00:22:06 Stephanie Archangel: Ja. Anna van Saksen, zijn tweede vrouw, gaat vreemd. Willem heeft ook allerlei affaires.

00:22:13 Janine Abbring: Dat mannen dat doen, is volstrekt logisch. Een vrouw die vreemdgaat, is anders.

00:22:18 Stephanie Archangel: Dat Anna van Saksen dat deed was niet zo erg, maar zij raakt zwanger. In de telling kon het Willem niet zijn. Zij raakt zwanger van de vader van Rubens.

00:22:36 Janine Abbring: De vader van de schilder?

00:22:38 Stephanie Archangel: In een kleine, tight-knit community.

00:22:42 Janine Abbring: Wat doet Willem als hij erachter komt dat zij een buitenechtelijk kind draagt?

00:22:46 Stephanie Archangel: Ontbinden.

00:22:46 Janine Abbring: Het huwelijk wordt ontbonden?

00:22:47 Stephanie Archangel: Ja. Ze wordt teruggestuurd naar haar vader. Ik vind het heel bijzonder. Zij komt te overlijden. De kinderen worden weg bij haar gehaald. Ook haar dochter die ze met de vader van Rubens krijgt. Ze wordt ingemetseld in een toren.

00:23:10 Janine Abbring: Na haar dood neem ik aan?

00:23:12 Stephanie Archangel: Nee, levend. Zij wordt levend ingemetseld in een toren. Dan wordt ze natuurlijk verwaarloosd. Dan staat er heel vaak "zij komt hieraan te overlijden".

00:23:25 Janine Abbring: Wacht even. Deze vrouw heeft een buitenechtelijk kind. Dat wordt haar zeer kwalijk genomen. Het huwelijk wordt ontbonden en dan wordt ze opgesloten?

00:23:34 Stephanie Archangel: Ja, zij wordt op een gegeven moment gek verklaard.

00:23:39 Janine Abbring: Hij laat haar krankzinnig verklaren.

00:23:40 Stephanie Archangel: Ja.

00:23:42 Janine Abbring: En inmetselen. Krijgt ze dan nog wel eten door een luikje?

00:23:46 Stephanie Archangel: Geen idee. Dat is de vraag.

00:23:48 Janine Abbring: Dat is een gruwelijk verhaal.

00:23:49 Stephanie Archangel: Ze komt te overlijden als ze ingemetseld is in een toren. Er komt een einde aan Anna van Saksen, met de heftige gevolgen van dien.

00:24:07 Stephanie Archangel: Hij trouwt weer met nummer vier?

00:24:09 Stephanie Archangel: Nummer drie en daarna met nummer vier. Hij gaat gewoon door.

00:24:14 Janine Abbring: Geen wonder dat we in Nederland niet uitgepraat en uitgestudeerd raken over die Willem van Oranje.

00:24:22 Stephanie Archangel: Nee, want zelfs zijn persoonlijk leven geeft reden tot kletsen. In de strijd tussen de katholieken en de protestanten winnen wij.

00:24:40 Janine Abbring: De Tachtigjarige Oorlog?

00:24:41 Janine Abbring: Ja. Wij winnen. Hij wordt tot held verklaard. Dat is nodig in een land wat op dat moment gevormd wordt. Men moet via lofzangen een gemene deler hebben. Je moet samen ergens in geloven.

00:24:56 Janine Abbring: We hebben een gemeenschappelijke held nodig.

00:24:59 Stephanie Archangel: Ja. In het katholicisme zijn dat heiligen. Ik zeg vaak dat in het protestantisme de helden komen. Piet Hein en Willem van Oranje.

00:25:11 Janine Abbring: Zij komen bovendrijven.

00:25:12 Stephanie Archangel: Hij heeft tot op de dag van vandaag aanzien in onze samenleving. Hij krijgt straatnamen, sluizen, bruggen en scholen.

00:25:25 Janine Abbring: Een lied.

00:25:26 Stephanie Archangel: Ja.

00:25:27 Janine Abbring: Hoe zit het met dat lied?

00:25:28 Stephanie Archangel: Het Wilhelmus is in die periode geschreven door een anonieme auteur. Men vermoedt dat hij ervan heeft geweten. Sommigen zeggen dat hij het zelf heeft geschreven. Het is een soort opstandslied.

00:25:47 Janine Abbring: Zou Willem van Oranje het Wilhelmus zelf hebben geschreven? Dat is een goed verhaal.

00:25:50 Stephanie Archangel: Het zou me niets verbazen. Dit is echt marketing. Je kan het bijna niet hardop zeggen, maar het is een marketingman pur sang. Hij wist de informatie, de communicatiesystemen, héél goed te bewandelen.

00:26:08 Janine Abbring: Voor zijn imago.

00:26:09 Stephanie Archangel: Om dat in beeld en taal goed naar het volk te krijgen. Dan moet je denken aan pamfletten, spotprenten. Diegene die niet lezen kon, zou wel met het beeld zien wat hij bedoelt, wie hij is en waar hij voor staat tegenover de vijand. Voor diegene die de beeldtaal niet spreekt, zou hij het er ook nog bij schrijven. Zo weet je voor 100% zeker wat hij daarmee bedoelt.

00:26:33 Janine Abbring: We weten dus niet zeker wie het Wilhelmus heeft geschreven?

00:26:36 Stephanie Archangel: Nee. Dat is anoniem, even voor alle duidelijkheid. Het blijft tot op de dag van vandaag anoniem. Het zal ook voor altijd anoniem blijven. Het is wel geschreven met hem in het achterhoofd.

00:26:51 Janine Abbring: Wat lees jij in deze ogen? Even persoonlijk. Je hebt zoveel input en verhalen. Je kunt op zoveel manieren naar Willem van Oranje kijken. Wat zie jij?

00:27:05 Stephanie Archangel: Ik zie bijna een vermoeide man. The way of no return, ken je dat?

00:27:18 Janine Abbring: Dan moet je het afmaken.

00:27:19 Stephanie Archangel: Het moet niet, maar je komt er niet meer uit. Dat is een sneeuwbaleffect van allerlei dingen die plaatsvinden. Dan kun je niet meer terug. Dat is het gevoel wat ik bij hem heb. Met alle goede bedoelingen van dien.

00:27:35 Janine Abbring: In de week dat deze podcast wordt uitgezonden, gaat in Delft een musical over Willem van Oranje in première. Ga je er naartoe?

00:27:43 Stephanie Archangel: Ja, dat wil je weten ook. Ik ben benieuwd hoe wij in onze tijd naar Willem kijken. Wie is hij nog voor ons? Is hij precies dezelfde Willem van Oranje als ik in mijn boeken lees? Hebben wij als Nederland een nieuwe lading op hem gelegd? Dat weet ik niet. Gaan we genuanceerd zijn of juist helemaal niet?

00:28:10 Janine Abbring: Jij denkt dat de musical genuanceerd gaat zijn?

00:28:13 Stephanie Archangel: Waarom niet? Zij hebben hetzelfde probleem als ik. Je kan niet in 20 minuten een vuistdik boek schrijven.

00:28:27 Janine Abbring: Dat verhaal past ook niet in een musical van 1,5 uur.

00:28:30 Stephanie Archangel: Denk je dat hij in de musical dezelfde held is?

00:28:36 Janine Abbring: Ik denk een nog veel grotere held.

00:28:38 Stephanie Archangel: Dan staat het wel in lijn met hoe we hem kennen. Dat is het probleem. Hij heeft zoveel en is zo tegenstrijdig. Je kunt hem inzetten waar je maar wilt. Welk verhaal je ook wilt vertellen, in welk perspectief, je kunt hem vinden. Je bouwt bruggen naar je mooie verhaal. Hij geeft veel. Ik moest er laatst aan denken. Ken jij iemand in onze geschiedenis die zoveel heeft opgegeven voor zijn land?

00:29:15 Janine Abbring: Daar moet ik hard over na denken.

00:29:18 Stephanie Archangel: Die zou er vast kunnen zijn, maar wij hebben hem die plek gegeven.

00:29:25 Janine Abbring: Wij hebben hem op dat podium gehesen, bedoel je?

00:29:29 Stephanie Archangel: Ja. Voor sommige mensen onterecht, voor sommige terecht. Dat leven heeft hij wel geleid. Het is gebeurd, of het nu genuanceerd is of niet. Hij is alles kwijtgeraakt. Hij is dood en zijn verhaal kunnen we tot op de dag van vandaag navertellen.

00:29:51 Janine Abbring: Het blijft altijd leven.

00:29:52 Stephanie Archangel: Het bindt ons nog steeds.

00:29:57 Janine Abbring: Dit was aflevering zeventien in de serie 'Wie kijkt mij aan' van 'In het Rijksmuseum'. In de volgende aflevering het zeventiende-eeuwse kinderportret van Helena van der Schalcke door Gerard ter Borch. Tot dan en vergeet niet je te abonneren op deze podcast.