Wie kijkt mij aan? Catharina van Braam Houckgeest

00:00:06 Janine Abbring : Romantischer kan het bijna niet. Als je in deze spiegel kijkt, zie je naast je spiegelbeeld ook het portret van je geliefde. Deze spiegel had Andreas van Braam Houckgeest laten maken in China, waar hij was voor zijn werk bij de VOC. Ook al was hij ver weg, in de spiegel was hij herenigd met zijn vrouw Catharina. Hoe romantisch ook, Andreas en Catharina zouden elkaar nooit meer terugzien. Mijn naam is Janine Abbring en dit is 'In het Rijksmuseum'. De podcast van het Rijksmuseum, waarin we bijzondere verhalen vertellen over voorwerpen en hun makers. Deze podcastserie gaat over portretten. Wie zijn al die mensen die je aankijken als je door het museum loopt? Wie kijkt mij aan? Deze keer een levensverhaal en liefdesgeschiedenis in de achttiende eeuw in Nederland, China en de Verenigde Staten.

00:00:56 Janine Abbring : Verteld door Jan van Campen, conservator Aziatische exportkunst. Maar voor we beginnen: wil je weten hoe de spiegel eruit ziet? Kijk dan op je scherm of ga naar rijksmuseum.nl/podcast.

Jan, ik groef in mijn geheugen en bedacht of ik in deze podcastserie - die ik al een paar jaar maak voor het Rijksmuseum - al eerder in een spiegel heb gekeken. Volgens mij niet. Heeft het Rijksmuseum veel spiegels?

00:01:26 Jan van Campen: Het Rijksmuseum heeft zeker veel spiegels. Dit is heel bijzonder, omdat het voor een deel een spiegel is en voor een deel een schildering. Dat is misschien de enige in het Rijksmuseum.

00:01:35 Janine Abbring : Ik heb een plaatje voor mijn neus. Als ik dit in eerste instantie zou zien, zou ik denken dat het een schildering in een schildering is. Het spiegeldeel is me niet helemaal duidelijk, want het is een lijst. Kun jij omschrijven wat we zien?

00:01:47 Jan van Campen: Het is begrijpelijk dat het niet helemaal te herkennen is. Dat komt omdat de spiegel heel erg verweerd is. Dat is één grote, grijze wolkenmassa geworden. Het eerste dat je ziet, is een portret van een vrouw die je direct aankijkt. Dat is geschilderd in een medaillon. Het is een medaillon dat opgehouden wordt.

00:02:05 Janine Abbring : In een ovaalvormig lijstje. In het lijstje zelf.

00:02:09 Jan van Campen: Precies. Dit is een ovaalvormig lijstje met die brieflezende vrouw die je zo prangend aankijkt. Dat medaillon wordt opgehouden door een andere vrouw, ten voeten uit. Dat is een allegorische dame. Zij zit op een balustrade waar een kleed overheen hangt. De achtergrond achter die allegorische dame is de spiegel.

00:02:33 Janine Abbring : We hebben dus een rechthoekige, gouden lijst. Hoe groot is het?

00:02:39 Jan van Campen: Het is 50 bij 30. Het is bijna 50 hoog.

00:02:41 Janine Abbring : Een gouden lijst. Het eerste waar je oog op valt daarin is dat ovale medaillon met daarin een portretje. Jij zegt dat dat portretje omhoog wordt gehouden door een allegorische vrouw. Wat is een allegorische vrouw?

00:02:55 Jan van Campen: Dat is een personage dat een bepaalde deugd verbeeldt. Het wordt heel veel gebruikt in de schilderkunst.

00:03:01 Janine Abbring : Welke deugd verbeeldt deze dame?

00:03:03 Jan van Campen: Dat kun je zien aan de attributen die ze bij zich heeft. Je ziet dat ze een anker achter zich heeft. Daaruit kun je opmaken dat het de hoop is. De hoop houdt dat portret op. Achter haar zie je ook een palmblad. Ze heeft dus ook de betekenis van de overwinning.

00:03:23 Janine Abbring : De basis is de spiegel en daarop is dit geschilderd?

00:03:30 Jan van Campen: Ja. Het is heel wonderbaarlijk hoe dat gedaan is. Het voorwerp als geheel is begonnen als een spiegel. Toen is bedacht om een schildering te maken. Ze hebben ze een deel van het folie achter de glazen spiegel weggekrabd. Dan is het geen spiegel meer, maar glas. Aan de achterkant van die glasplaat is die schildering aangebracht. Het is een achterglasschildering. Dat heb je zowel in Europa als in China. Dat is een hele gekke techniek. Je moet beginnen met de details. Over die details ga je de achtergrond opbouwen.

00:04:12 Janine Abbring : Je moet in spiegelbeeld werken, toch? Je doet het vanaf de achterkant en in omgekeerde volgorde?

00:04:19 Jan van Campen: Het is totaal wonderbaarlijk, maar dat is inderdaad waar.

00:04:21 Janine Abbring : Over die techniek, waar dat werd gedaan, hoe en waarom spreken we zo nog wat meer. Eerst naar een ander bijzonder aspect van deze spiegel. Het was de bedoeling om erin te kijken, maar specifiek omdat de kijker in kwestie die de spiegel heeft laten maken zijn vrouw dan zag.

00:04:47 Jan van Campen: Hij zag zijn vrouw en zichzelf. Dat is het hele bijzondere.

00:04:50 Janine Abbring : Welke vrouw zien we hier?

00:04:51 Jan van Campen: We zien Catharina van Braam, geboren Van Reede van Oudtshoorn. Zij was een keurige dame en getrouwd met Everardus Andreas van Braam Houckgeest. Deze spiegel is gemaakt in China door Andreas. Hij is de opdrachtgever.

00:05:11 Janine Abbring : Hij heeft hem niet zelf gemaakt.

00:05:12 Jan van Campen: Nee. Hij heeft opdracht gegeven aan een Chinese schilder om het te maken. Hij zag zijn eigen spiegelbeeld. Hij zag zichzelf, zijn eigen reflectie en zijn vrouw in die spiegel.

00:05:28 Janine Abbring : Het idee achter de spiegel was dat hij dicht bij zijn vrouw kon zijn door in die spiegel te kijken. Ergens in hun levensverhaal waren zij dus ver van elkaar verwijderd, vermoed ik.

00:05:37 Jan van Campen: Ze zijn heel ver van elkaar verwijderd geweest. Ze zijn in 1763 getrouwd. Van Braam heeft een lange carrière bij de VOC gehad.

00:05:48 Janine Abbring : Laten we bij hem beginnen. Wat voor type was het?

00:05:51 Jan van Campen: Hij was een heel ondernemende koopman bij de VOC. Hij werkte bij de VOC. Hij maakte in de periode tussen 1758 en 1773 drie keer een reis van Nederland naar China. Dat waren lange reizen. Ze voeren naar China, dreven handel en voeren weer terug. Op de middelste reis kwam hij bij Kaap de Goede Hoop zijn vrouw tegen.

00:06:16 Janine Abbring : Catharina Cornelia Geertruida van Braam. Toen nog Braam, niet Houckgeest.

00:06:22 Jan van Campen: Nee, toen heette ze nog Van Reede van Oudtshoorn.

00:06:24 Janine Abbring : Ja. Catharina woonde op Kaap de Goede Hoop.

00:06:29 Jan van Campen: Ja, haar vader was de gouverneur van de Kaap. Op reis naar huis kwam Van Braam daarlangs, ontmoette Catharina, trouwde en gaat weer een hele periode weg voor zijn derde reis. Hij komt terug en bedenkt dat hij die reis drie keer heeft gemaakt. Hij heeft een hele periode hard gewerkt en heel veel geld verdiend. Hij gaat een rustig leven leiden als herenboer. Eerst in Nederland en daarna gaan ze met zijn allen naar Amerika. Ze proberen in Amerika een bestaan op te bouwen.

00:06:57 Janine Abbring : Een stapje terug. Hij ging vaak naar China om daar te handelen. Op een van die reizen heeft hij zijn vrouw ontmoet. Hij bleef eerst reizen. Waar zat zij ondertussen?

00:07:12 Jan van Campen: Eerlijk gezegd weet ik dat niet precies, maar in Nederland. Ze hadden een vestiging in Nederland. Daar werden kinderen geboren. Zij stond er alleen voor. Hij was jarenlang weg en kwam dan weer terug.

00:07:24 Janine Abbring : Hij was op pad naar China. Waar in China precies belandde hij meestal?

00:07:29 Jan van Campen: In Kanton.

00:07:30 Janine Abbring : Kanton?

00:07:31 Jan van Campen: Dat is Guangzhou.

00:07:32 Janine Abbring : Dat is nu Guangzhou?

00:07:33 Jan van Campen: Ja, precies. Dat is een enorme stad. Dat was toen ook al een grote stad. Het was de enige plek in China waar buitenlandse kooplieden geduld werden. Niet in de stad, maar in een klein gebiedje aan de rand van de stad. Daar zaten al die handelaren. De Chinese overheid had dat heel erg gereguleerd. Ze mochten maar met bepaalde Chinese handelaren handel drijven. Het ging voornamelijk om het inkopen van thee. Dat was de belangrijkste handelspost.

00:07:56 Janine Abbring : Het was mijn volgende vraag wat hij daar kwam halen. Thee dus voornamelijk?

00:08:00 Jan van Campen: Dat is het allerbelangrijkste. Daar waren ze mee bezig. Porselein en zijde waren ook grote handelsstromen. Er zijn dagregisters, een soort dagboeken, van wat ze doen. Daarin zie je dat ze eindeloos bezig zijn met onderhandelen van het inkopen van die goederen. Het voert een beetje ver, maar het is een heel leuk spel. Je moet zo lang mogelijk wachten tot de prijs zakt, maar ook weer niet te lang. Dan heeft je buurman het gekocht. Daar gaan al die overwegingen over. Daar was hij mee bezig.

00:08:31 Janine Abbring : Bijna een sport, zoals jij het beschrijft.

00:08:33 Jan van Campen: Dat was het officiële werk voor de VOC. Daarnaast waren er talloze mogelijkheden om voor jezelf handel te drijven. Dat was strikt verboden, maar dat deed iedereen. Daar werd je onnoemelijk rijk van.

00:08:48 Janine Abbring : Daar kon je op cashen?

00:08:49 Jan van Campen: Ja, precies. Dat deed iedereen en Van Braam ook. Dat deed hij in die eerste periode, tijdens de eerste drie reizen. Toen kwam hij zo welgesteld terug.

00:08:57 Janine Abbring : Wat voor dingen 'hosselde' hij erbij?

00:08:59 Jan van Campen: Precies diezelfde handel die je voor de VOC doet, kan je ook voor jezelf doen. Dat hou je buiten de boeken. Je kunt ook spulletjes kopen. Dat is waar wij in het museum naar kijken. Die mensen kochten allemaal mooie spullen.

00:09:14 Janine Abbring : Van Braam is een groot verzamelaar.

00:09:16 Jan van Campen: Dat is later pas. Tijdens de eerste reizen gaat het erom om prettig te leven en veel geld te verdienen.

00:09:23 Janine Abbring : Om zoveel mogelijk binnen te harken.

00:09:24 Jan van Campen: Ja, om dat bestaan van een grand seigneur te kunnen leiden. Als ik de informatie die ik over hem heb overzie, krijg ik de indruk dat hij daar heel erg op gesteld was. Om het leven te leiden van een heer, een edelman. Dat zijn voorbeelden.

00:09:44 Janine Abbring : Een ambitieuze man.

00:09:45 Jan van Campen: Een ontzettend ambitieuze en inventieve man.

00:09:54 Janine Abbring : Wanneer liet hij die spiegel maken?

00:09:55 Jan van Campen: Ze gingen naar Amerika en dat werd een ramp.

00:10:00 Janine Abbring : Ze gingen eerst in Nederland wonen. Daar kregen ze kinderen.

00:10:02 Jan van Campen: Ja. Daarna gingen ze naar Amerika, want hij had heel veel bewondering voor die jonge staten. De net onafhankelijke Verenigde Staten. Dat vond hij alleen maar te prijzen. Hij wilde daar ook heen en daar deel van uitmaken.

00:10:15 Janine Abbring : Daar gebeurt het.

00:10:16 Jan van Campen: Daar gaat hij heen. Naar Charleston, een rijstplantage. Dat ging om allerlei redenen helemaal mis. Er was ook een difterie-uitbraak en vier van zijn vijf kinderen overleden. Toen was hij berooid en dat was een enorm drama. Ze gingen terug naar Nederland. Het enige wat hij kon bedenken om weer geld op te bouwen, was om weer in dienst te treden van de VOC. In 1790 gaat hij opnieuw werken voor de VOC en opnieuw naar China.

00:10:43 Janine Abbring : Hij heeft een soort mislukte carrière gehad in Amerika. Grote dromen, niet gelukt. Vier van zijn vijf kinderen verloren.

00:10:51 Jan van Campen: Verschrikkelijk.

00:10:51 Janine Abbring : Een afschuwelijk familiedrama. Toen weer terug naar Nederland. Toen moest er brood op de plank komen en ging hij weer dat schip op.

00:10:58 Jan van Campen: Precies. Hij was intussen een enorm ervaren chinakoopman, dus de VOC was heel blij met hem. Hij werd meteen directeur van de handelsvestiging in Kanton. Hij is daar uiteindelijk vijf jaar. In 1795 gaat hij terug.

00:11:11 Janine Abbring : Er was een handelspost van de VOC in wat toen Kanton heette?

00:11:14 Jan van Campen: Ja. In dat wijkje waar alleen Europeanen waren, waren alle handelsposten naast elkaar. De Engelsen zijn de grootste. De Amerikanen zijn er intussen ook en de Fransen, de Denen en de Zweden.

00:11:25 Janine Abbring : Zij zaten er allemaal?

00:11:27 Jan van Campen: Ja. Van Braam was de baas van de Nederlandse vestiging daar.

00:11:30 Janine Abbring : Dat liep daar allemaal rond en probeerde de beste prijzen te krijgen voor die thee. Toen dus die spiegel.

00:11:36 Jan van Campen: Ja. Die spiegel heeft betekenis als je je voorstelt dat hij het bestelt als hij daar net aankomt. Dan heb je dit prachtige beeldprogramma. Hij ziet zichzelf. Hij ziet zijn vrouw die naar hem opkijkt, die een brief schrijft. Een brief naar hem natuurlijk. Dan heb je die allegorische figuur die zegt dat er hoop en overwinning is. We hebben problemen, maar die overwinnen we samen. Het is interessant om op de onderkant te wijzen. Ze zit op een balustrade. Dat stelt een balustrade met een gebeeldhouwd reliëf voor. Er zijn twee treurende dames die naar een wegvarend schip kijken. Eronder staat 'Vota sequuntur euntem'.

00:12:20 Janine Abbring : Ja, er staat een tekst in het Latijn.

00:12:21 Jan van Campen: Ja. Dat betekent 'onze goede wensen vergezellen degene die weggaat'.

00:12:29 Janine Abbring : Een soort van 'een behouden vaart'.

00:12:31 Jan van Campen: Ja, precies. We wensen hem het beste. Ze is natuurlijk heel verdrietig dat hij weggaat. Dat zie je daar, die treurende dames.

00:12:41 Janine Abbring : We denken dat hij het in Kanton heeft laten maken?

00:12:45 Jan van Campen: Ja. Het heeft betekenis als je dat in Kanton laat maken en ophangt in je privévertrek, waar je zit te 'hosselen' - in jouw woorden - om er weer bovenop te komen. Aan het eind van de dag heb je heel veel meegemaakt. Dan kijk je nog één keer in de ogen van je vrouw en zie je ook jezelf. Dan denk je dat het allemaal goed komt.

00:13:04 Janine Abbring : Dan zijn ze toch een beetje dicht bij elkaar. Normaal gesproken zou ik wat dieper ingaan op die innige romance en dat romantische gevoel dat het oproept. Ik heb me een beetje ingelezen in het leven van deze meneer. Ik weet dat die romantiek zich later op een andere dame richt. Zijn leven leest bijna als een soapserie. Laten we eerst naar zijn verzameldrang gaan, want dat fascineert me mateloos.

00:13:33 Jan van Campen: Die verzameldrang richtte zich op twee gebieden. Er zijn wat omwegen die ik aan de orde stel. Het bijzondere van Van Braam is dat hij niet alleen in Kanton is geweest, maar ook in Peking. Dat deed niemand, want China was afgesloten. De enige manier om door China te reizen, dus naar Peking te gaan, was als je mee mocht op een speciale, officiële ambassade. Die waren heel zeldzaam. Er was in honderd jaar geen Nederlandse ambassade naar Peking geweest.

00:14:05 Janine Abbring : Met een ambassade bedoel je niet het gebouw, maar de trip?

00:14:08 Jan van Campen: Ja, precies. Een gezantschap, een reis. De Chinese keizer regeerde 60 jaar en er werd gesuggereerd dat het belangrijk was dat de buitenlanders in Kanton hem feliciteerden met dit jubileum. Van Braam zet dat heel handig aan. Hij wekt de indruk bij de VOC dat iedereen gaat en dat ze niet achter kunnen blijven. Dat is helemaal niet waar. Op grond daarvan zegt de VOC dat ze het doen en dan gaan ze. Dat is een geweldige gelegenheid om meer van China te zien dan alleen dat kleine wijkje.

00:14:39 Janine Abbring : Dat stukje waar je als buitenlander mag rondlopen.

00:14:42 Jan van Campen: Precies. China is nog steeds hot in de achttiende eeuw. Ik ben een beetje cynisch, maar Van Braam zag daar een mogelijkheid in om zich te associëren als chinakenner. Hij wilde een groot heer zijn. Als hij een groot heer en tegelijkertijd ook chinakenner was, verdiende hij daar enorm veel aanzien mee. Dat is een plan geweest. Hij gaat daar dus heen.

00:15:04 Janine Abbring : Het klinkt ergens logisch. Als jij op plekken komt waar anderen niet mogen komen, ben je de man.

00:15:11 Jan van Campen: Hij maakt enorm veel schetsen van wat hij ziet. Die laat hij uitwerken door schilders. Hij geeft schilders opdrachten om mee te reizen en dingen vast te leggen. Hij legt een enorme studiecollectie aan, waarvan het beeldmateriaal het bijzonderste is. Na afloop schrijft hij een enorm boek over zijn reis. Over wat hij allemaal gezien en meegemaakt heeft. Dat boek gaat samen met die enorme beeldcollectie die hij heeft. De redacteur van het boek schrijft in de inleiding om dat boek te lezen. Het is de béste bron ooit over China. Men is van harte welkom om naar het kabinet te komen, naar de verzameling van meneer Van Braam. Daar zijn de afbeeldingen die het bewijs leveren voor wat in dat boek geschreven is.

00:15:58 Janine Abbring : Wat voor dingen zaten er in dat kabinet?

00:16:00 Jan van Campen: Het kabinet is die afbeeldingenverzameling.

00:16:03 Janine Abbring : Wat voor soort afbeeldingen?

00:16:04 Jan van Campen: Het zijn landschappen, dorpsgezichten. Het is wat hij gezien heeft op zijn reis.

00:16:11 Janine Abbring : Van Chinese kunstenaars?

00:16:13 Jan van Campen: Ja. Hij heeft schetsjes gemaakt en die voor een deel laten uitwerken door Chinese kunstenaars. Hij heeft Chinese kunstenaars opdracht gegeven om rond te reizen. Om dezelfde reis te maken die hij heeft gemaakt, om dat aan te vullen.

00:16:26 Janine Abbring : Het is niet zo dat je het specifiek 'exotisch' zou noemen? Ik maak air quotes. Het waren juist dingen in opdracht.

00:16:34 Jan van Campen: Precies.

00:16:35 Janine Abbring : Hij gebruikte het vakmanschap van Chinese kunstenaars om iets te maken dat in Europa ook in de smaak zou vallen.

00:16:40 Jan van Campen: Je moet dat niet als kunstwerken zien, maar als afbeeldingen. Het is een afbeeldingencollectie.

00:16:46 Janine Abbring : Dat probeer ik te snappen.

00:16:47 Jan van Campen: Het is een afbeeldingencollectie. Dat is supergoed en belangrijk. Dat vulde hij aan met dingen die je in Kanton heel makkelijk kon kopen. Reeksen vissen, bloemen, of bezigheden op straat. Alles bij elkaar is dat een ongelooflijke visuele bron over China.

00:17:04 Janine Abbring : Ik las dat hij China verliet met 116 kisten vol spullen. Ook meubels?

00:17:10 Jan van Campen: Precies. Dat is het ene deel. Deze studieuze collectie van boeken en het project zich te ontwikkelen en manifesteren als chinakenner is één deel. Het andere deel is dat hij nog steeds die behoefte heeft om zich in te richten en te manifesteren als die grand seigneur. Daarvoor heeft hij spullen nodig en die bestelt hij. Als je naar die spullen kijkt en de beschrijvingen leest die daarvan zijn, zijn ze voor een groot deel helemaal niet als Chinees herkenbaar. Die Chinese ambachtslieden waren ontzettend goed in staat om voor betrekkelijk weinig geld alles wat je maar wilde na te maken.

00:17:50 Janine Abbring : Toen al.

00:17:51 Jan van Campen: Precies.

00:17:52 Janine Abbring : Van Braam had een soort van Ali Express avant la lettre?

00:17:57 Jan van Campen: Ja. In dat huis dat hij uiteindelijk inricht, komen mensen op bezoek. Zij beschrijven wat ze zien en zeggen dat hij een prachtige Venus van Titiaan had. Het bijzondere daarvan is, is dat je niet ziet dat hij niet echt van Titiaan is en dat het bijna niets gekost heeft. Daar gaat het om. Dat geldt voor een heleboel schilderijen die op die manier gemaakt zijn. Het geldt ook voor meubelen. Het Rijksmuseum heeft één Chinese stoel van Van Braam. Het is een Europese stoel.

00:18:27 Janine Abbring : Namaak.

00:18:28 Jan van Campen: Je ziet dat hij in China gemaakt is. Ik doe hem nu te kort. Dat is één deel van die spullen die in die 116 kisten zaten. Voor een ander deel kocht hij hele bijzondere kunstwerken. Die hebben we nooit teruggevonden. Dat is verschrikkelijk, maar ze zijn wel beschreven. Hele bijzondere hybride kunstwerken van kristal, draadwerk en ijsvogelveren. Alles in elkaar gezet, lakwerk. Dat waren klaterwerkstukken.

00:18:56 Janine Abbring : Hij had dus wel smaak.

00:18:59 Jan van Campen: Misschien wel.

00:19:01 Janine Abbring : Je fronst nu heel erg.

00:19:02 Jan van Campen: Dit was verschrikkelijk. Dit soort dingen heb je in vorstelijke collecties. Daar zie je weer die ambitie om op dat niveau spullen te hebben, terwijl hij geen vorst was.

00:19:14 Janine Abbring : Het wordt een beetje protserig.

00:19:17 Jan van Campen: Ja. Dat is die verzamelwoede die plotseling losbarst.

00:19:29 Janine Abbring : Terug naar de spiegel en het verschrikkelijk romantische verhaal. Hij liet die spiegel maken, zodat hij daar in kon kijken en ondertussen zijn vrouw kon zien. Het klinkt fantastisch romantisch, maar die liefde eindigde niet in volle romantiek.

00:19:43 Jan van Campen: Nee. Het handige van deze beschilderde spiegel is dat je je eigen beeltenis erin kunt zien. Je kunt ook een klein stapje opzij gaan en dan ben je weg. Dan doe je niet meer mee. Dat deed Van Braam ook.

00:19:59 Janine Abbring : Zeker.

00:20:00 Jan van Campen: Het was een hele warrige tijd. Die reis naar Peking had acht maanden geduurd. In 1795 was hij terug in Kanton en hij was klaar. Hij verzamelde zijn 116 kisten en wilde naar huis.

00:20:14 Janine Abbring : Die zaten vol.

00:20:15 Jan van Campen: Intussen was het oorlog in Europa. Naar Nederland gaan was niet meer vanzelfsprekend. De Fransen waren binnengevallen. Dat is om die reden alleen al moeilijk. Ik weet niet of hij zijn plan al in Kanton gemaakt heeft. Toen hij weer in Kaap de Goede Hoop was, kwam hij een nichtje van zijn vrouw tegen. Johanna Schuler.

00:20:37 Janine Abbring : Hij werd verliefd op het nichtje van zijn vrouw?

00:20:39 Jan van Campen: Ja. Zij was veertig jaar jonger dan hij. Hij ging niet naar Nederland, maar naar Amerika met zijn lieve Poezewoefke.

00:20:47 Janine Abbring : Een tweede leg. Poezewoefke noem je dat? Zij was veertig jaar jonger. Hoe oud was hij? Hoe oud was zij?

00:20:57 Jan van Campen: Ik heb het niet helemaal paraat. Hij was zestig en zij was twintig. Zij was nog iets jonger, want ze was nog minderjarig. Ze moesten even wachten tot zij meerderjarig was en toen trouwde hij met haar in Philadelphia. Of in de nabijheid. Uiteindelijk besloten ze naar Amerika te gaan, naar Philadelphia.

00:21:13 Janine Abbring : Hij was toch al getrouwd met Catharina?

00:21:15 Jan van Campen: Hij is gescheiden. Hij had er geen last van. Hij zat lekker in Amerika.

00:21:18 Janine Abbring : Lekker in de Kaap en toen naar Amerika. Van Braam en Catharina hebben elkaar nooit meer teruggezien?

00:21:27 Jan van Campen: Nee, volgens mij niet. Catharina overlijdt in 1799. Van Braam zit in Amerika en dat gaat allemaal niet zo jofel. Hij komt daar met zijn 116 kisten aan. Hij bouwt een huis dat 'China Retreat' heet. Het doet met een pagode op het dak een beetje aan China denken. Hij heeft vijf Chinese bedienden meegenomen. Dat heeft Johanna daar.

00:21:52 Janine Abbring : Zijn Poezewoefke.

00:21:54 Jan van Campen: In 1796 zullen ze daar aangekomen zijn. In 1799 moet hij zijn collectie verkopen, omdat hij in geldnood is. Hij reist met collectie af naar Europa. De collectie wordt in Londen verkocht. Hij gaat eerst even naar Duitsland en dan naar Amsterdam. Hij overlijdt tamelijk berooid in 1801.

00:22:18 Janine Abbring : In Nederland?

00:22:19 Jan van Campen: Ja. Catharina is in 1799 al dood, maar dan is hij nog steeds in Amerika. Als hij terug is in Nederland en de gelegenheid zou hebben om haar te zien, is zij al overleden.

00:22:32 Janine Abbring : Die collectie is dus opgedeeld?

00:22:36 Jan van Campen: De collectie is in 1799 verkocht. We hebben de veilingcatalogus met beschrijvingen. We hebben dat boek dat hij geschreven heeft, waar de redacteur een overzicht geeft van die collectie. Dat is een soort basis voor het boek. Dat hebben we als bron. Een aantal stukken zijn niet verkocht. Die had hij al aan zijn oudste dochter Everarda gegeven. Zij is altijd in Amerika gebleven. Zij ging mee toen ze in 1783 naar Charleston gingen. Zij overleefde die difterie-uitbraak.

00:23:11 Janine Abbring : Tijdens de eerste Amerikatocht? Vanaf toen zat zij al in Amerika?

00:23:14 Jan van Campen: Precies. Zij is gebleven en Van Braam en zijn vrouw zijn teruggegaan.

00:23:18 Janine Abbring : Zij was een dochter van Catharina?

00:23:20 Jan van Campen: Ja. Zij had een aantal spullen, onder andere deze spiegel. Dat geeft wel aan dat Van Braam het zelf niet meer zo nodig had.

00:23:30 Janine Abbring : Nee. De spiegel met zijn ex.

00:23:33 Jan van Campen: Zij had ook nog een aantal andere voorwerpen. Die zijn altijd in de Amerikaanse tak van de familie Van Braam Houckgeest gebleven. De nazaten van Everarda, die daar vanaf 1783 was. In 2003 en 2005 heeft het Rijksmuseum voorwerpen kunnen kopen van die familie.

00:23:51 Janine Abbring : Onder andere deze spiegel?

00:23:52 Jan van Campen: Ja, zeker.

00:23:53 Janine Abbring : Ik heb hier een printje van de afbeelding voor me liggen. Als je er in kijkt, kun je dan nog in de spiegel kijken? Of is hij daarvoor te troebel geworden?

00:24:05 Jan van Campen: Zoals je in een winkelruit je eigen reflectie ziet als je heel veel moeite doet. Meer niet.

00:24:12 Janine Abbring : Kijk je er wel eens in als je er langsloopt?

00:24:15 Jan van Campen: Ja. Ik heb een plaatje laten photoshoppen. Er was een heel fijn portret van Van Braam Houckgeest. Dat is in particulier bezit. Dat heb ik erachter laten photoshoppen, maar het was nog niet helemaal naar wens.

00:24:30 Janine Abbring : Zodat je ziet wat die spiegeling is geweest?

00:24:32 Jan van Campen: Dan zie je hem en haar. Alles tegelijk.

00:24:37 Janine Abbring : Wat grappig. Waarom heb je dat gedaan?

00:24:39 Jan van Campen: Dat moet het idee zijn geweest toen ze het beeldprogramma ontwikkelden voor dit kunstwerk. Als je er nu naar kijkt, of naar het printje kijkt, ontbreekt de reflectie van degene die in de spiegel kijkt. Dat is een vrij cruciaal element.

00:24:58 Janine Abbring : Jij wilde Van Braam zien zoals hij in die spiegel moet hebben gekeken?

00:25:04 Jan van Campen: Ja.

00:25:04 Janine Abbring : Toen hij haar nog miste.

00:25:06 Jan van Campen: Ja.

00:25:10 Janine Abbring : Dit was aflevering negentien in de serie 'Wie kijkt mij aan?' van 'In het Rijksmuseum'. In de volgende aflevering kijken we naar een portret van Don Ramón Satué door Goya. Tot volgende week en vergeet niet om je te abonneren op deze podcast.