10 dingen over Ed van der Elsken

Ed begon zijn carrière zonder diploma op zak. In 1947 zakte hij voor het examen van de Nederlandse Fotovakschool in Den Haag. Vele baantjes volgden: Ed leerde door te doen.

Bij fotograaf Marius Meijboom werkte hij precies twee dagen. Hij werd ontslagen omdat hij per ongeluk driehonderd negatieven verkeerd had afgedrukt.

In de zomer van 1950 liftte hij naar Parijs. De eerste nacht sliep hij naar eigen zeggen onder de Pont Neuf. Daarna betrok hij een hokje op de zevende verdieping aan de Rue Guisarde 12, voor zo’n 1,80 euro per week. De kraan en wc waren drie verdiepingen lager. Hij sjouwde emmers water op en af om zijn foto’s te kunnen ontwikkelen.

Zijn eerste baan in Parijs was bij Pictorial Service, het fotolaboratorium van fotoagentschap Magnum. Daar ontwikkelde hij werk van onder anderen Robert Capa, Henri Cartier-Bresson, David Seymour en Ernst Haas.

Na zes maanden was het over. Ongeschikt als hij was om voor een baas te werken, vertrok hij. Hij ging bij zijn geliefde Ata Kandó wonen, een Hongaarse fotografe die hij in de doka van Magnum had ontmoet.

In de donkere kamer experimenteerde hij eindeloos met het afdrukken van zijn foto’s. Door te spelen met uitsnede of contrast wist hij van één negatief soms compleet verschillende afbeeldingen te maken. Ook onder- of dubbelbelichte negatieven gebruikte hij door ze ingrijpend te manipuleren.

De Australische kunstenaar Vali Myers speelde de hoofdrol ‘Ann’ in Ed’s eerste boek: Een liefdesgeschiedenis in Saint Germain des Prés (1956). Het boek werd zowel geprezen als verguisd om de diepzwarte afdrukken, en de sombere toon.

Het zwart benadrukte het gevoel van doelloosheid waar Ed (en veel van zijn tijdgenoten) mee worstelden na de oorlog.

Op haar twintigste, onderweg naar een nieuw leven in New York, kocht de Amerikaanse kunstenaar en performer Patti Smith op een busstation een gehavend exemplaar van Een liefdesgeschiedenis in Saint Germain des Prés. Vali Myers, ‘die mystieke beatnik, nomadische zieneres, koningin van natgeregende straten’ werd voor haar een toonbeeld van de vrijheid die zij zocht en vond in de grote stad.

Tussen 1959 en 1960 trokken Ed en zijn tweede vrouw Gerda van der Veen samen de wereld over: via West- en Zuid-Afrika reisden ze door verschillende Aziatische landen naar de Verenigde Staten en Mexico. Het materiaal vormde de basis voor Sweet Life (1966), zijn meest invloedrijke boek.

Na zijn wereldreis zocht Ed ruim vijf jaar lang een uitgever voor wat toen nog Crazy World heette. Aarzelende uitgevers en geldgebrek dwongen hem meer dan eens om op te geven. Zes jaar lang schaafde hij aan het ontwerp. Door het moeizame publicatieproces nam hij met veel bombarie afscheid van de fotografie en besloot hij zich volledig op film te richten.

Door opdrachten van tijdschrift Avenue kreeg zijn fotografie toch een nieuwe impuls, en vond hij zichzelf opnieuw uit als kleurenfotograaf.

Toen Ed in 1959 voor het eerst voet op Japanse bodem zette, bleek hij er een beroemd fotograaf. Al vanaf 1954 verscheen zijn werk in Japanse fotobladen, en hij werd meermaals geïnterviewd voor de Japanse televisie. In Niigata werd zelfs café-bar ‘Ed van der Elsken’ geopend. Ed zou er gedurende zijn leven vaak terugkeren, en publiceerde in 1988 De ontdekking van Japan.

Een georganiseerde chaos van boekdummy's, contactvellen, schetsen en aantekeningen die teruggaan tot de late jaren veertig. Het archief biedt een uniek inkijkje in het hoofd van de meest vernieuwende Nederlandse fotograaf van de twintigste eeuw.