10 dingen over de zoutvaten van de beroemde zilversmid Johannes Lutma

Johannes Lutma (1584-1669) was al in zijn eigen tijd een beroemde zilversmid. Hij is afkomstig uit het toen Nederlandse Embden en vestigde zich rond 1620 in Amsterdam. Geen andere zilversmid is zo vaak geportretteerd als Lutma en geen andere kunstenaar werd zo vaak en zo uitgebreid in gedichten geëerd.

Een van de kunstenaars die Lutma portretteerden, was Rembrandt van Rijn. De ets toont ons de bijna blinde zeventiger met een drinkschaal in de hand. Rembrandt liet daarmee het verschil zien tussen de man en zijn kunst. Waar de man oud en gebrekkig was, bleef zijn kunst eeuwig jong.

De door Rembrandt geportretteerde drinkschaal is Lutma’s vroegst bekende hoogtepunt uit 1620. Lutma presenteerde daarmee zijn eigen barokke variant op de zogeheten ‘kwabstijl’. In deze schaal verbeelden verschillende organische motieven samen de sterfelijkheid en de onzekerheid van het bestaan.

Net zoals de meeste andere kunstwerken in zilver, is ook van het werk van Lutma maar weinig bewaard gebleven. Gelukkig vallen de zoutvaten onder de bewaarde werken, want het zijn absolute topstukken. Hier combineerde Lutma de kwabstijl voor het eerst met een klassieke vormentaal.

Het ontwerp voor en de manier waarop de zoutvaten zijn gemaakt, laat zien dat ze als een serie konden worden vervaardigd, en dat ook andere typen voorwerpen zoals bekerschroeven met dezelfde modellen gemaakt konden worden. Zo was het mogelijk om ensembles te vormen, waarvan de onderdelen op elkaar waren afgestemd.

Lutma heeft de zoutvaten mogelijk zelf ook als een belangrijk hoogtepunt in zijn oeuvre beschouwd. Dat blijkt wel uit het feit dat hij zich met een nauw aan de zoutvaten verwant model door de Amsterdamse schilder Jacob Adriaensz. Backer, heeft laten portretteren.

De zoutvaten waren voor de oorlog in het bezit van het Joodse echtpaar Emma (1852-1937) en Henry Budge (1840-1928) uit Hamburg. Na het overlijden van Emma werden haar bezittingen in Berlijn geveild. De opbrengst kwam echter nooit bij de erven, maar werd geconfisqueerd door de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP).

De zoutvaten kwamen uiteindelijk terecht in de collectie van de Amsterdamse W. J. R. Dreesmann. In 1960 werden ze op de veiling van zijn nalatenschap aangekocht door de Gemeente Amsterdam en het Rijk. Twee ervan belandden in de collectie van het Amsterdam Museum en twee in het Rijksmuseum.

Het Amsterdam Museum stelde in 2013 vast dat de twee zoutvaten in hun collectie een verdachte herkomst hadden. Het Rijksmuseum startte daarop eveneens een onderzoek naar haar twee zoutvaten. Ook deze werden een jaar later uitgelicht als verdacht.

In 12 mei 2023 zijn de objecten uit de rijkscollectie gerestitueerd aan de erven van Emma Budge. Zij besloten de vier zoutvaten aan het Rijksmuseum te verkopen. Met behulp van deze topstukken kan het museum blijvend aandacht besteden aan het kunsthistorische belang van de stukken én de herkomst- en restitutiegeschiedenis van de zoutvaten.