Een nieuw schilderij van Rembrandt ontdekt

Het schilderij verbeeldt een Bijbels verhaal: hogepriester Zacharias krijgt in de tempel onverwacht bezoek van de aartsengel Gabriël. Die vertelt hem dat hij en zijn vrouw, ondanks hun hoge leeftijd, een zoon zullen krijgen: Johannes de Doper. Het verbaasde gezicht van Zacharias toont zijn ongeloof.

Het visioen van Zacharias in de tempel was in 1898 te zien op de grote Rembrandttentoonstelling in het Stedelijk Museum Amsterdam. In 1960 werd het afgeschreven als een echte Rembrandt. Een jaar later kocht een particulier het werk, waarna het uit beeld verdween. Pas onlangs nam de huidige eigenaar contact op met het Rijksmuseum, waardoor het na 65 jaar weer kon worden onderzocht.

Uit het twee jaar durende onderzoek blijkt dat alle gebruikte verf ook voorkomt in andere schilderijen van Rembrandt uit dezelfde periode. Ook de opbouw van de verflagen en de schilderwijze sluiten aan bij zijn vroege werk.

Het schilderij is geschilderd op twee eikenhouten planken van bomen uit het zuidoosten van Litouwen, een veelgebruikte houtsoort in de 17de eeuw. De afmetingen en opbouw van het paneel komen overeen met panelen die Rembrandt vaker gebruikte. Uit jaarringenonderzoek blijkt dat de datering ‘1633’ op het schilderij kan kloppen.

Met geavanceerde röntgentechnieken (MA-XRF) is onderzocht welke pigmenten zijn gebruikt. De verfstoffen die Rembrandt ook in andere werken toepaste, zoals loodwit, oker, beenderzwart en loodtingeel, blijken ook in dit schilderij aanwezig.

Een belangrijk bewijs dat het schilderij van Rembrandt is, zijn de veranderingen die hij tijdens het schilderen aanbracht. Zo was het wierookvat op het altaar eerst groter. Zulke aanpassingen passen bij een kunstenaar die zelf aan het zoeken en verbeteren is. Een kopiist zou het voorbeeld juist precies namaken en niets veranderen.

Ook de handtekening en datering zijn onderzocht. De signatuur “Rembrandt f. 1633” vertoont dezelfde lettervormen en schilderwijze als andere, erkende werken uit die periode. Onderzoek met microscoop en infrarood laat zien dat de signatuur in natte verf is aangebracht en deels is meegeschilderd met de achtergrond. Dat wijst erop dat handtekening en datum origineel zijn.

Stilistisch sluit het schilderij aan bij Rembrandts Jeremia treurend over de verwoesting van Jeruzalem (1630). De donkere achtergrond, de lichtinval en de sterke gezichtsuitdrukking vertonen duidelijke overeenkomsten. De verfbehandeling, met de kleine, ronde opgezette lichtaccenten in loodtingeel en de losse penseelstreken in de stoffen, past bij Rembrandts werkwijze in die jaren.

Rembrandt gaf een vernieuwende draai aan de verbeelding van het Bijbelverhaal. In plaats van de aartsengel Gabriël zichtbaar af te beelden, suggereerde hij diens aanwezigheid alleen. Daarmee week hij af van bestaande voorbeelden en introduceerde hij een nieuwe manier om dit onderwerp te verbeelden.

Rembrandt koos bewust het beslissende moment: vlak voordat Gabriël zijn ware identiteit onthult. Zo’n dramatisch omslagpunt, een plotselinge wending in situatie en stemming, werd een ‘staetveranderinge’ genoemd en paste Rembrandt vaker toe in zijn meest aangrijpende vroege schilderijen.

Het is een van de weinige historiestukken van Rembrandt uit deze periode. Hij vervaardigde toen vooral portretten, die zeer lucratief waren. Door deze ontdekking leren we de jonge Rembrandt nog beter kennen.