1670-1680 Tolerantie

Van de vele immigranten die vanaf het einde van de 16de eeuw naar de Republiek kwamen, waren de Spaans-Portugese en de Hoogduitse Joden de opvallendste groepen. Zij kregen hier de vrijheid hun leven naar eigen geloof en goeddunken in te richten.

Volgende

Leven in vrijheid

Interieur van de Portugese synagoge te Amsterdam. Emanuel de Witte, 1680

De eersten die naar de Republiek kwamen, waren de Joden uit Spanje en Portugal. Zij waren veelal vermogend en hadden in het Middellandse Zeegebied belangrijke handelscontacten. Hoewel over het hele land verspreid vestigden de meesten zich in Amsterdam. In eerste instantie mochten zij hun geloof niet zichtbaar belijden. Zij waren aangewezen op huissynagoges. Dat verbod doorbraken ze door de bouw van een bescheiden synagoge aan een weinig opvallende gracht. Het stadsbestuur kneep een oogje toe, de Portugese Joden waren immers een aanwinst voor de stad.

In het midden van de 17de eeuw werd dit gedoogbeleid omgezet in een recht. In 1670 werd met de bouw van een nieuwe Portugese synagoge begonnen. Hiervoor was een prominente locatie uitgezocht aan het huidige Mr. Visserplein. Het werd een reusachtig gebouw dat de hele omgeving domineerde: een joodse kathedraal. De Portugese synagoge is nog steeds in gebruik en heeft z’n oorspronkelijke 17de-eeuwse interieur.

Vorige Volgende

Rijk en arm

Interieur van de Portugese synagoge te Amsterdam (detail). Emanuel de Witte, 1680

In de eerste helft van de 17de eeuw werd de Joodse gemeenschap uitgebreid met de Hoogduitse Joden. Zij vluchtten uit Oost- en Midden-Europa omdat ze daar werden vervolgd. Het was een grote, kansarme groep, van wie velen naar Amsterdam trokken om een bestaan op te bouwen.

De Portugese Joden waren niet zo blij met hun komst. Ze keken met leden ogen aan hoe sommigen uit bedelen gingen. Dit zou overlast veroorzaken, wat de hele gemeenschap kon worden aangerekend. De Portugese Joden bedachten een onderling belastingsysteem. Met dit geld zorgden zij dat de arme Joden in ieder geval te eten hadden. In 1670 hielden zij hiermee op. Dit had wellicht alles te maken met de bouw van hun nieuwe synagoge.

Vorige

Groot denker

Portret van Baruch de Spinoza. Nederland, 1677

Portret van Baruch de Spinoza. Nederland, 1677

De 17de eeuw heeft de beroemdste denker van Nederland opgeleverd: Baruch de Spinoza, een Portugese Jood. Vanwege zijn onorthodoxe ideeën kwam hij in 1656 in conflict met de Amsterdamse Joodse gemeenschap. Spinoza werd in de ban gedaan en noemde zichzelf voortaan Benedictus. Hij nam Latijnse lessen en kwam in aanraking met het werk van René Descartes, een belangrijke Franse filosoof. Spinoza's radicale filosofische stelsel is van groot belang geweest voor de geschiedenis van het westerse denken. Hij was een voorstander van een vrijzinnige uitleg van de Bijbel, was een fervent republikein en viel de traditionele kerk aan. Hij streefde naar totale godsdienstvrijheid en een staat die het welzijn en de vrije meningsuiting van de burger bevorderde. Hoewel de Republiek soepel omging met kritische denkbeelden moest Spinoza toch voorzichtig zijn. Veel werk publiceerde hij niet, of onder een schuilnaam. Zijn hoofdwerk, de Ethica, werd pas na zijn dood uitgegeven.