KWAB. Dutch Design in de eeuw van Rembrandt

25 april 2018 - 13:54 Tentoonstelling

Fantasievolle zeewezens, griezelige monstertjes, grillige lichaamsvormen en vloeiende contouren die doen denken aan stroop die traag van een lepel druipt. Dat is kwab: een decoratieve stijl die zijn naam dankt aan de organische, lobbige vormen. De ogenschijnlijk net gestolde ornamenten sierden luxe kannen, schalen, meubelen, wanden en schilderijlijsten in de chicste interieurs van de 17de-eeuwse elite.

30 juni - 16 september 2018

De kwabstijl is de belangrijkste en meest sensationele bijdrage die Nederland heeft geleverd aan de ontwikkeling van de decoratieve kunsten in Europa. De Nederlandse uitvinders van deze kunstvorm, de zilversmeden Paulus en Adam Van Vianen en Johannes Lutma, genoten in hun tijd een ongekende sterrenstatus. Ze inspireerden kunstenaars als Rembrandt en de meubelmaker Herman Doomer.

In een spectaculair tentoonstellingsontwerp van theatervormgever en lichtontwerper Keso Dekker, bekend van de decors van de balletvoorstellingen van Hans van Manen, komen ruim honderddertig pronkstukken bijeen in het Rijksmuseum. Het mooiste zilversmeedwerk, schilderijen van Rembrandt en Gabriël Metsu, prenten en ontwerptekeningen, tafels en kasten, goudleren behangsels en koperen kerkversieringen vertellen het verhaal van dit revolutionaire Dutch Design van de Gouden Eeuw.

Kunst uit de geest

De Gouden Eeuw is bij het grote publiek vooral beroemd om de Hollandse Meesters die het alledaagse leven weergaven: portretten, interieurs en landschappen ‘naar het leven geschilderd’. Minder bekend is dat in dezelfde periode in de decoratieve kunst juist het tegenovergestelde gebeurde. Vanuit de edelsmeedkunst ontstond een fantasierijke nieuwe kunststijl. Er werd gewerkt ‘uit de geest’. Kunstenaars bedachten organische, surrealistische vormen, met als inspiratiebron de natuur. De gebroeders Van Vianen en Lutma deden iets wat nog nooit eerder vertoond was. Een revolutionaire stijlbreuk met de traditionele vormen van de edelsmeedkunst. De mogelijkheden van het materiaal werden op ongekende wijze benut. Deze nieuwe decoratieve vormen werden al snel toegepast in de ontwerpen voor andere gebruiks- en kunstvoorwerpen.

Trendsetters

De smeltende, kwabbige en botachtige structuren ontstonden voor het eerst in het werk van de uit Utrecht afkomstige edelsmid Paulus van Vianen (ca. 1570-1613), die werkte aan het hof van keizer Rudolf II in Praag. De decoratieve stijl kwam ook tot uiting in de ontwerpen van zijn broer Adam en Johannes Lutma, die lid waren van het edelsmidgilde in respectievelijk Utrecht en Amsterdam. Hun werk was een bron van inspiratie voor kunstenaars in andere disciplines. Rembrandt – bevriend met Lutma - en de meubelmaker Herman Doomer vertaalden het kwab naar nieuwe ontwerpen. De vraag naar kwab in de interieurs van de elite breidde zich uit naar Engeland, Frankrijk en Duitsland. De Nederlandse kunstenaars die in deze stijl werkten waren ongekend populair.

De kan van Adam van Vianen

Het Rijksmuseum beheert de grootste collectie kunstwerken in kwabstijl. Centraal in de tentoonstelling staat de vergulde zilveren kan uit het Rijksmuseum die Adam van Vianen maakte ter nagedachtenis aan zijn overleden broer Paulus. De kan werd in de zeventiende eeuw beschouwd als het beroemdste Nederlandse kunstwerk en meermaals gekopieerd en afgebeeld op schilderijen. Naast zilverwerk zijn ook onder andere het Augsburgs kabinet en de Luiermandskast uit de Rijksmuseumcollectie onderdeel van de tentoonstelling.

Spectaculaire bruiklenen

Naast eigen collectie wordt de tentoonstelling met topstukken uit internationale musea en privéverzamelingen aangevuld. Daaronder zijn de dekselbeker van Johannes Lutma uit het Walters Art Museum in Baltimore en Christiaen van Vianens dolfijnschaal uit het Victoria & Albert Museum in Londen. Een hoogtepunt is de goudleren wandbekleding uit de slaapvertrekken van het Zweedse Kasteel Skokloster. Ook twee deuren van het beroemde koorhek uit de Nieuwe Kerk te Amsterdam van Johannes Lutma zijn te zien. Speciale aandacht is er voor kwabornamenten op schilderijen of lijsten. Daarvoor leende de National Gallery in London de Man en vrouw bij een virginaal van Gabriel Metsu waarop de kunstenaar in het tafereel een kwablijst afbeeldde. Ook komt Rembrandts Heilige Familie uit de Gemäldegalerie in Kassel, waarvoor Rembrandt zelf een trompe l’oeil-kwablijst ontwierp. Zelfs twee op schaalgemaakte miniatuurlijstjes uit het poppenhuis van Petronella de la Court uit het Centraal Museum in Utrecht maken deel uit van de tentoonstelling.

Boek

KWAB. Ornament als kunst in de eeuw van Rembrandt
Auteur: Reinier Baarsen met een bijdrage van Ine Castelijns Van Beek
Hardcover: 304 pag., 23 x 29 cm, 350 afb.
Design: Irma Boom
Prijs: € 40

Dutch Design in Rijks Shop

Dutch Design producten ontworpen door o.a. Aldo Bakker, Studio JOB, Maria Blaisse en Scholten & Baijings zijn te koop in de Rijks Shop. De winkel is ingericht in samenwerking met Matter of Material.

Podcast

Bij de tentoonstelling verschijnt ook een podcast. In drie afleveringen gaat journaliste Janine Abbring met conservator Reinier Baarsen op zoek naar de verhalen achter kwab. Hoe werd deze vervloeiende, stroperige en eigenzinnige stijl een van de invloedrijkste in de decoratieve kunsten in Europa? Aan de hand van de belangrijkste voorwerpen uit de tentoonstelling maken we een reis door de tijd én door Europa.

Symposium

KWAB: New Discoveries | 13 en 14 september | Rijksmuseum
Op 13 en 14 september presenteren specialisten als Tessa Murdoch (Victoria & Albert Museum), Matthew Winterbottom (Ashmolean Museum), Jet Pijzel-Dommisse (Gemeentemuseum Den Haag) en Johan ter Molen (oud directeur Museum Paleis het Loo) hun laatste ontdekkingen op het symposium Kwab: New Discoveries. De eerste dag staat in het teken van technisch onderzoek gedaan in aanloop naar de tentoonstelling, waarna de tweede dag richt op de kunsthistorische aspecten van het ontwerp en de verspreiding van de stijl.

De tentoonstelling en de catalogus zijn mede mogelijk gemaakt door:
Via het Rijksmuseum Fonds: Hans en Hedy de Klerk, Ernst Nijkerk Fonds, Fonds Dirk Jan van Orden, Rijsterborgh Fonds
De M.A.O.C. Gravin van Bylandt Stichting
Holland America Line
en het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Downloads

De Heilige Familie, Rembrandt van Rijn, 1646. Kassel, Museumslandschaft Hessen, Gemäldegalerie Alte Meister
Goudleerbehang, onbekende goudleermakerij Nederland,. Zweden, Kasteel Skokloster
Man en vrouw bij een virginaal, Gabriel Metsu ca. 1665. Londen, The National Gallery
Ontwerp voor een schaal, toegeschreven aan Adam van Vianen, ca. 1610–1627. Stockholm, Nationalmuseum
Pandora, Barend Graat, 1676
Kan met deksel, Adam van Vianen, 1614, Rijksmuseum; gekocht met steun van het Prins Bernhard Cultuurfonds, de Vereniging Rembrandt en de Stichting tot Bevordering van de Belangen van het Rijksmuseum
Kan met deksel, Adam van Vianen, 1614, Rijksmuseum; gekocht met steun van het Prins Bernhard Cultuurfonds, de Vereniging Rembrandt en de Stichting tot Bevordering van de Belangen van het Rijksmuseum
Kan met deksel, Adam van Vianen, 1614, Rijksmuseum; gekocht met steun van het Prins Bernhard Cultuurfonds, de Vereniging Rembrandt en de Stichting tot Bevordering van de Belangen van het Rijksmuseum
Schaal, Christiaen van Vianen. 1635. Londen, Victoria and Albert Museum
Kabinet, anonymous, c. 1660 - c. 1670
Tentoonstelling Kwab. Foto Rijksmuseum
Tentoonstelling Kwab. Foto Rijksmuseum
Tentoonstelling Kwab. Foto Rijksmuseum
Tentoonstelling Kwab. Foto Rijksmuseum
Tentoonstelling Kwab. Foto Rijksmuseum
Tentoonstelling Kwab. Foto Rijksmuseum
Tentoonstelling Kwab. Foto Rijksmuseum
Tentoonstelling Kwab. Foto Rijksmuseum
Tentoonstelling Kwab. Foto Rijksmuseum
Tentoonstelling Kwab. Foto Rijksmuseum
Tentoonstelling Kwab. Foto Rijksmuseum
Tentoonstelling Kwab. Foto Rijksmuseum
Tentoonstelling Kwab. Foto Rijksmuseum
Tentoonstelling Kwab. Foto Rijksmuseum
Tentoonstelling Kwab. Foto Rijksmuseum
Tentoonstelling Kwab. Foto Rijksmuseum
Tentoonstelling Kwab. Foto Rijksmuseum
Tentoonstelling Kwab. Foto Rijksmuseum

alle afbeeldingen