Vanaf 1781 werd in de Republiek een nieuwe politieke en maatschappelijke beweging van ontevreden burgers steeds invloedrijker. Zij noemden zich uit liefde voor hun land ‘patriotten’, en streefden naar machtsherstel van de eens zo glorierijke Republiek. Grotere individuele vrijheid en de rechten van de mens stonden hoog in het vaandel. De macht, die tot dan bij de stadhouder en aristocratie lag, moest toekomen aan de burgers zelf. De patriotten gingen zich bewapenen en verenigen in schutterijen en genootschappen. Hiermee kwamen zij tegenover de aanhangers van de prins te staan: de prins- of Oranjegezinden.

Volgende

Revolutie van de ‘Kezen’

Zilveren plaquette met een keeshond. Nederland, ca. 1784-1787

In de nacht van 25 op 26 september 1781werd overal in het land een anoniem pamflet verspreid. Het was gericht ‘Aan het Volk van Nederland’ en riep de burgers op om hun rechtmatige aandeel in het bestuur van stad en land op te eisen. De schrijver was de Overijsselse edelman Joan Derk van der Capellen tot den Pol, maar dat zou later pas duidelijk worden. Deze oproep was het startsein voor de revolutie van de patriotten tegen corruptie, vriendjespolitiek en andere misstanden. Een van hun leiders was Cornelis (Kees) de Gijselaar uit Dordrecht en naar hem werden de patriotten ook wel ‘Kezen’ genoemd. De ‘Keeshond’ werd hun beeldmerk, dat ook als sieraad gedragen werd. Ze werden bespot door hun tegenstanders: ’In onze Eeuw der dolle Keezen, is ’t een Eer een Zot te weezen.’

Vorige Volgende

Niet geliefd

Portret van prins Willem V. Johann Friedrich August Tischbein, 1789

Portret van prinses Wilhelmina van Pruisen, echtgenote van prins Willem V. Johann Friedrich August Tischbein, ca. 1789

‘Vorst Willem, het is alles uw schuld.’ Zo vatte Joan Derk van de Capellen tot den Poll in zijn pamflet ‘Aan het Volk van Nederland’ samen hoe de patriotten dachten over Willem V. De stadhouder stond bekend als slap en besluiteloos, hij had geen antwoord op alle aantijgingen. Zijn echtgenote Wilhelmina was ook niet geliefd, maar uit ander hout gesneden. Ze was een trotse prinses, haar broer Willem Frederik II was koning van Pruisen. Toch kon ook zij niet voorkomen dat het stadhouderlijk paar in september 1785 uit Den Haag moest vluchten, omdat de patriotten daar te sterk werden. Willem en Wilhelmina weken met hun gezin uit naar Nijmegen in Gelderland.

Vorige Volgende

Strijd en spot

Spotprent op prins Willem V en zijn vrouw en kinderen. Nederland, 1787

De patriotten en de Prinsgezinden bespotten elkaar openlijk in pamfletten en andere publicaties. Willem en Wilhelmina werden samen met hun kinderen afgebeeld als Gelderse zwijnen, die de rechten van het Nederlandse volk vertrappen en verscheuren. De Prinsgezinden op hun beurt maakten de opstandelingen uit voor ‘kezen’en ‘zotskoppen’. De strijd werd gevoerd met alle middelen, ook met geweld. De patriotten verenigden zich in gewapende ‘vrijkorpsen’ en maakten zich bijna overal in Holland, Utrecht en Overijssel meester van de macht. De Prinsgezinden hielden met veel machtsvertoon stand in een aantal Gelderse steden. In andere delen van het land organiseerden ze relletjes en incidenten. De spanning liep steeds verder op en in de loop van 1787 ging het mis.

Vorige Volgende

Beledigde prinses

Prinses Wilhelmina van Pruisen vastgehouden in de woning te Goejanverwellesluis in 1787. Gottfried Arnold Lehman, ca. 1787-1790

Op 28 juni 1787 kreeg boer Adriaan van Leeuwenhoek prinses Wilhelmina van Pruisen op bezoek. Maar de echtgenote van stadhouder Willem V zat niet vrijwillig in de mooiste kamer van zijn boerderij bij Goejanverwellesluis. Ze was onderweg van Nijmegen naar Den Haag tegengehouden door gewapende patriotten, die bang waren dat haar aanwezigheid in Den Haag het startsein zou zijn voor een opstand van de prinsgezinden.

De prinses bleef ongedeerd en werd na twee dagen weer vrijgelaten. Koning Frederik Wilhelm II van Pruisen kon deze belediging van zijn zuster echter niet ongestraft laten. In het najaar van 1787 herstelden Pruisische soldaten overal in het land de macht van Oranje. 40.000 patriotten sloegen op de vlucht, de meesten naar Frankrijk.

Vorige

Bevroren rivieren

De beschieting van 's-Hertogenbosch door de Franse troepen tijdens het beleg van 1794. Josephus Augustus Knip, 1800

Op 4 oktober 1794 moest Den Bosch zich, na zware beschietingen en een belegering van enkele weken, overgeven aan het Franse leger onder leiding van generaal Pichegru. De troepen van het revolutionaire Frankrijk waren het grondgebied van de Republiek al in augustus van dat jaar binnengevallen, maar kwamen pas in de winter aan bij de grote rivieren. Door de strenge vorst konden zij zonder al te veel problemen over het ijs verder trekken naar het noorden. Stadhouder Willem V vluchtte met zijn gezin vanuit Scheveningen naar Engeland. In het voetspoor van het Franse leger keerden de patriotten, die in 1787 naar Frankrijk waren gevlucht, terug naar hun vaderland. Zij maakten zich op om overal de touwtjes weer in handen te nemen.