Willem van Oranje, stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht, heeft een essentiële rol gespeeld in de Nederlandse Opstand (Tachtigjarige Oorlog) en de totstandkoming van de Republiek. De prins van Oranje was een militair en een politiek leider maar bleek vooral als een bindende kracht in de chaos van de oorlog van doorslaggevende betekenis.

Volgende

Ouverture

Allegorische vergelijking tussen de hertog van Alva en de prins van Oranje. Noordelijke Nederlanden, ca. 1572

Toen landsheer Filips II een leger met aan het hoofd de hertog van Alva naar de Nederlanden stuurde om de onlusten van de Beeldenstorm in 1566 te onderdrukken, was Willem van Oranje naar Duitsland gevlucht. De Raad van Beroerte die de landvoogd Alva had ingesteld om onruststokers te veroordelen, besloot ook Willem van Oranje te vervolgen. Hij werd gedagvaard en al zijn bezittingen in de Nederlanden en het buitenland werden verbeurd verklaard. Dit was een duidelijke vijandelijke daad tegen de prins persoonlijk. Hij voelde zich nu gerechtigd om met Alva de strijd aan te gaan. In Duitsland probeerde hij steun van de protestantse vorsten te krijgen. Veel geld kreeg hij echter niet, dus moest hij vooral uit eigen midddelen een leger van Duitse huursoldaten financieren.

Vorige Volgende

Oranjelegioen

Ruiterhelm Staatse leger, Nederland, ca. 1600-1650

Militair wist de prins van Oranje nauwelijks zijn zaak vooruit te helpen. Op 25 mei 1568 haalde het leger wel de eerste overwinning van de Opstand binnen. Aangevoerd door Willems broer Lodewijk versloeg het leger bij Heiligerlee de troepen van de koningsgezinde stadhouder van Friesland. Verdere successen bleven echter uit. Tegen het machtige leger van Alva kon de prins in een veldslag niet op. En eerlijk gezegd, Willem was geen groot militair strateeg. Daarbij kwam dat hij regelmatig de soldij niet kon betalen en met morrende soldaten win je geen oorlog. De door hem verwachte steun van de Duitse vorsten bleef uit. Ook kwam er geen algehele volksopstand. Alva en zijn Raad van Beroerte, de ‘Bloedraad’, boezemden nog veel te veel angst in.

Vorige Volgende

Watergeuzen

Inname van Den Briel, 1 april 1572. Jan Luyken, 1679

De enige militaire steun die de prins kreeg, kwam van de watergeuzen, de opstandelingen ter zee. De geuzen vormden een zeer gemengd gezelschap maar bestonden hoofdzakelijk uit edelen die met de komst van Alva al hun bezittingen kwijt waren geraakt. Zij waren dus zowel ideologische als financieel gemotiveerd om de Spanjaarden te bestrijden. Tot dezelfde groep behoorden ook avonturiers en misdadigers. Op het land was Willem van Oranje, als hij niet op veldtocht was, bezig zijn diplomatieke gaven in te zetten en de mensen, de steden, de gewesten over te halen zich achter de Opstand te stellen. Vooralsnog met weinig resultaat. Tot 1572, toen de watergeuzen het havenplaatsje Den Briel op 1 april bezetten en er de geuzenvlag hesen. Dit zou een keerpunt zijn in de strijd.

Vorige Volgende

Vóór de prins, vóór de opstand, in die volgorde

Noodmunt tijdens het beleg van Haarlem. Haarlem 1572

Noodmunt uit het beleg van Zierikzee. Zierikzee, 1576

Noodmunt vervaardigd uit goud afkomstig van kerken en kloosters tijdens het beleg van Leiden. Leiden, 1574

Noodmunt tijdens het beleg van Middelburg. Middelburg, 1572

Een gehate nieuw ingevoerde belasting van Alva en de inname van Den Briel zorgden uiteindelijk voor de volksopstand die de strijd kon vlottrekken. De ene na de andere stad verklaarde zich vóór de prins van Oranje en dus vóór de opstand. Uit die verklaringen ‘voor de prins te zijn’, bleek hoezeer hij het gezicht van de opstand was geworden, een onbetwiste leider. Binnen twee maanden waren bijna heel Holland en Zeeland prinsgetrouw. Meer veroveringen bleven niet uit, steden in andere delen van het land gingen nu ‘om’. ‘Voor de prins’ betekende ook dat daar voortaan de nieuwe gereformeerde godsdienst in vrijheid beleden kon worden. Dat ging natuurlijk ten koste van de katholieke kerk die soms erg hard werd aangepakt.

Vorige Volgende

De prins en zijn ideaal

Portret van Willem van Oranje. Omgeving van Dirck Barendsz., ca. 1582-1592

De prins was rond 1575 vooral op diplomatiek gebied bezig. Hij probeerde alle gewesten verenigd in de strijd tegen Spanje te krijgen, zijn grote droom. Dat lukte uiteindelijk in 1576, voor even. Door het uitblijven van soldij sloegen de Spaanse soldaten in 1576 in Antwerpen aan het plunderen en moorden. Zelfs verstokte Spaansgezinden lieten nu hun sympathie varen. De prins beleefde toen het hoogtepunt in zijn diplomatieke carrière. De Staten-Generaal verenigde alle 17 gewesten in de strijd tegen de Spanjaarden. Willem I werd als een held in onder meer Antwerpen ingehaald. De eenheid hield niet lang stand. Drie jaar later vielen de 17 gewesten uit elkaar in een katholiek zuidelijk deel en een protestants noordelijk. Het noorden bleef onder de leiding van de prins van Oranje. Het Spaanse leger zette een nieuw offensief in tegen de noordelijke gewesten.

Vorige Volgende

Ban

Portret van prins Willem van Oranje. Adriaen Thomasz. Key, 1579

Filips II vaardigde in 1580 een ‘ban-edict’ uit waarin Oranje vogelvrij wordt verklaard. Degene die hem dood of levend aan Filips kon uitleveren, zou 25.000 gulden ontvangen. In de ban werd de prins afgeschild als een bigamist en dronkaard, een man die even gemakkelijk van vrouw als van godsdienst wisselde. Oranje kreeg de schuld van alle politieke en religieuze problemen van de afgelopen jaren. Willem van Oranje liet dit niet over zijn kant gaan. In zijn reactie op het edict werd Filips beticht van overspel, bloedschande en moord. Hoe dan ook, het was duidelijk dat Willem voor zijn leven moest vrezen. Twee jaar later overleefde hij in Antwerpen ternauwernood een moordaanslag.

Vorige Volgende

Moord

Model voor het grafmonument voor prins Willem van Oranje in de Nieuwe Kerk in Delft. Hendrik de Keyser, 1613-16

Uiteindelijk bereikte de Ban toch het gewenste resultaat. Op 10 juli 1584 werd Willem van Oranje in Delft vermoord. De dader, de fanatiek katholieke Balthasar Gerards, verklaarde de prins te hebben vermoord omdat de prins, zolang hij in leven zou zijn, opstandig zou blijven tegen de koning en schade zou blijven toebrengen aan de katholieke kerk en het maatschappelijk leven in de Nederlanden.

Vorige

Einde van een tijdperk

Begrafenisstoet van Willem van Oranje (detail). Hendrick Goltzius, 1584

Met de dood van Willem van Oranje werd de Opstand een zware slag toegebracht. Weliswaar had de prins in zijn laatste jaren veel aan macht ingeboet en zocht hij vooral naar buitenlandse leiding voor de strijd in de Nederlanden.
Prins Willem van Oranje werd in de Nieuwe Kerk in Delft begraven waar de prins voorlopig een zeer sober graf kreeg. Na de dood van de prins werd de macht overgenomen door de raadspensionaris Johan van Oldenbarnevelt en prins Maurits die de militaire leiding in handen nam.