Willem I van Oranje (1533-1584), vader des vaderlands

Volgende

Een vorstelijke erfenis

Portret van prins Willem van Oranje als twaalfjarige jongen te paard. Cornelis Anthonisz., 1545

Willem werd als graaf van Nassau geboren op kasteel Dillenburg in Duitsland. De Nassaus waren al eeuwenlang een adellijk Duits geslacht. Zij hadden ook belangen in de Nederlanden. Het leven van de jonge Duitse graaf veranderde in één klap toen hij in 1544 van een kinderloos gestorven neef uitgebreide bezittingen in de Nederlanden en Frankrijk erfde. Daaronder bevond zich het vorstendom Orange in Zuid-Frankrijk. Voortaan noemde Willem zich ‘prins van Oranje’.

Rijkdom en macht waren nu zijn deel. Een jaar later nodigde keizer Karel V de 12-jarige prins uit naar zijn hof in Brussel. Daar zou zijn opvoeding worden voltooid. De Nassaus, die protestant waren, stemden erin toe dat Willem katholiek zou worden. Dit was een voorwaarde die Karel V had gesteld.

Vorige Volgende

De stadhouder en de landsheer

Portret van prins Willem van Oranje. Hendrick Goltzius, 1581

Portret van koning Filips II van Spanje. Frans Huys, 1559

Willems ster rees snel aan het Brusselse hof. Filips II (zoon en opvolger van Karel V) maakte hem lid van het adviescollege van hoge edelen en stelde hem aan als stadhouder van Holland, Zeeland en Utrecht, de belangrijkste Nederlandse gewesten. De karakters en de belangen van de twee mannen botsten echter en wederzijdse antipathie groeide. De diepgelovige, ernstige Filips streefde naar een rijk met een sterk centraal gezag en één godsdienst: het rooms-katholicisme. Hiertoe vervolgde hij op hardvochtige wijze de protestanten. Willem, daarentegen, was een opgewekte, welbespraakte man. Hij stond voor de vrijheid van geloof en geweten voor iedereen. Van een sterk centraal gezag was hij niet zo’n voorstander, dat ondermijnde de aloude privileges van de adel en de gewesten. Toen Filips II in 1559 naar Spanje vertrok, haalden Willem en de andere Nederlandse edelen dan ook opgelucht adem.

Vorige Volgende

Leider van de Opstand

Beeldenstorm in een Nederlandse kerk (detail). Dirck van Delen, 1630

Beeldenstorm in een Nederlandse kerk (detail). Dirck van Delen, 1630

Beeldenstorm in een Nederlandse kerk (detail). Dirck van Delen, 1630

Beeldenstorm in een Nederlandse kerk (detail). Dirck van Delen, 1630

De harde lijn van Filips II leidde tot verzet onder de Nederlandse edelen en protestantse gelovigen. Calvinistische preken in de buitenlucht (hagepreken) ontaardden, tot schrik van velen, in vernielingen van de katholieke kerkinterieurs in West-Vlaanderen.
Dit konden koning Filips en de kerk natuurlijk niet ongestraft laten. Als vergelding voor deze Beeldenstorm stuurde Filips in 1567 de hertog van Alva met een Spaans leger naar de Nederlanden. Filips en Alva zagen de prins van Oranje als de hoofdschuldige van de onrust. Duizenden opposanten vluchtten naar het buitenland en Willem van Oranje vertrok naar de Dillenburg in Duitsland. Alva confisqueerde al zijn bezittingen in de Nederlanden.

Willem besloot terug te vechten, maar alle militaire acties die de prins aanvankelijk tegen het Spaanse leger ondernam, mislukten. In 1572 keerden de kansen, door de verovering door de opstandelingen van het havenstadje Den Briel. Stad na stad schaarde zich achter de prins en koos dus de kant van de opstandelingen. Vier jaar lang gaf Willem leiding aan de verdediging van Holland en Zeeland tegen het Spaanse leger. Toen in 1576 het directe gevaar was geweken, besloten de Nederlandse gewesten samen door te gaan. Willem van Oranje kreeg de leiding.

In 1579 vielen de Nederlanden toch uiteen in een protestants noordelijk deel, dat de opstand trouw bleef, en een katholiek zuidelijk deel. Het Spaanse leger zette een nieuw offensief in tegen de noordelijke gewesten. Filips had echter nog een verrassing in petto.

Vorige Volgende

Vogelvrij

Portret van prins Willem van Oranje. Adriaen Thomasz Key, 1579

Portret van prins Willem van Oranje. Adriaen Thomasz Key, 1579

Filips II vaardigde in 1580 een ‘ban-edict’ uit, een dringende oproep aan het volk. Hierin werd Willem I vogelvrij verklaard. Degene die hem dood of levend aan Filips kon uitleveren, zou 25.000 gulden ontvangen. Hij schilderde de prins af als een ‘godgoochelaar’, bigamist en dronkaard. Hij gaf hem de schuld van alle politieke en militaire gebeurtenissen van de afgelopen jaren. Willem van Oranje liet dit niet over zijn kant gaan. In zijn reactie op het edict werd Filips beticht van overspel, bloedschande en moord. Hoe dan ook, het was duidelijk dat Willem voor zijn leven moest vrezen. Twee jaar later overleefde hij in Antwerpen ternauwernood een moordaanslag.

Vorige Volgende

Fatale dag

Model voor het grafmonument voor prins Willem van Oranje in de Nieuwe Kerk in Delft. Hendrik de Keyser, 1613-1614

10 juli 1584 was een fatale dag. Willem van Oranje was in het Prinsenhof, zijn onderkomen in Delft. Hij liep net de trap op toen een man een aantal kogels op hem afvuurde. Ze doodden hem vrijwel onmiddellijk. Mon Dieu, mon Dieu, ayez pitié de moi et de ce pauvre peuple (mijn God, mijn God, heb medelijden met mij en met dit arme volk), zou hij nog hebben gezegd voor hij stierf. De dader, de fanatiek katholieke Balthasar Gerards, kon na een achtervolging worden gearresteerd. Hij verklaarde later Willem van Oranje te hebben vermoord ‘om de wereld te verlossen van zo’n gemeen en ellendig mens, die zich enkel en alleen uit eerzucht en begerigheid naar macht en faam als aanzienlijk heer van het ware en katholieke geloof heeft afgekeerd’. Balthasar Gerards werd, zelfs voor die tijd, op zeer wrede wijze geëxecuteerd.

Vorige Volgende

Praalgraf

Een familiegroep bij het praalgraf van prins Willem van Oranje in de Nieuwe Kerk in Delft. Dirck van Delen, 1645

Prins Willem van Oranje werd noodgedwongen in de Nieuwe Kerk in Delft begraven. De Grote Kerk in Breda, waar de Nassaus gewoonlijk werden begraven, was door de Spaanse aanwezigheid onbereikbaar. Vanwege de oorlogsomstandigheden kreeg de prins voorlopig ook een zeer sober graf. Hendrick de Keysers indrukwekkende praalgraf voor de ‘vader des vaderlands’, zoals Willem werd genoemd, kwam pas in 1622 gereed.

Vorige

Willems vrouwen

Portret van Anna van Buren, de eerste vrouw van Willem van Oranje. Heliogravure uit 1895-1896 naar een schilderij van ca. 1555 toegeschreven aan Marcus Gheeraerts I

Portret van Anna van Buren, de eerste vrouw van Willem van Oranje. Heliogravure uit 1895-1896 naar een schilderij van ca. 1555 toegeschreven aan Marcus Gheeraerts I

Portret van Anna van Saksen, de tweede vrouw van Willem van Oranje. Toegeschreven aan Abraham de Bruyn, ca. 1565-1568

Portret van Anna van Saksen, de tweede vrouw van Willem van Oranje. Toegeschreven aan Abraham de Bruyn, ca. 1565-1568

Charlotte van Bourbon, de derde vrouw van Willem van Oranje, verzorgt de prins na de moordaanslag in 1582. Nicolaas Pieneman, 1840

Portret van Louise de Coligny, de vierde vrouw van Willem van Oranje. Willem Jacobsz. Delff, 1627

Willem van Oranje trouwde vier keer, waarvan drie keer uit pure berekening. Op achttienjarige leeftijd trad hij in het huwelijk met Anna van Buren. Zij was een erfdochter van één van de rijkste families in de Nederlanden. Met Anna kreeg Willem zijn eerste zoon, Filips Willem. In 1558 stierf zij.

Zo’n half jaar later ging Willem op zoek naar een nieuwe huwelijkskandidate. Dit werd Anna van Saksen, zeer rijk en protestants. Zij bracht hem behalve geld en, naar hij hoopte, ook de steun van de Duitse protestantse vorsten. Deze Anna was de moeder van de latere stadhouder Maurits. Het boterde echter niet tussen de twee en Willem liet het huwelijk ontbinden.

Voordat dit een feit was trouwde hij opnieuw. Nu uit genegenheid. Charlotte de Bourbon was een gewezen non, die protestants was geworden. Met haar kreeg Willem zes dochters. Toen hij in 1582 bij een aanslag ernstig gewond raakte, verzorgde Charlotte hem liefdevol. De prins genas, maar Charlotte stierf zelf van uitputting.
Willems laatste echtgenote was Louise de Coligny, een Franse weduwe. Twee jaar na dit huwelijk werd Willem van Oranje vermoord. Louise bleef achter met de zorg voor haar zes stiefdochters en haar zoon Frederik Hendrik, die nog een baby was.